काठमाडौँ । नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक इतिहासमा महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देन एक विशिष्ट व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छन्। उनी केवल धार्मिक गुरु मात्र नभई समाज सुधारक, आध्यात्मिक चिन्तक, अहिंसाका प्रवर्तक तथा किरात धर्म र संस्कृतिको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन्। विशेषगरी पूर्वी नेपालको लिम्बू समुदायमा उनलाई अत्यन्त श्रद्धा र सम्मानका साथ महागुरुका रूपमा पुज्ने गरिन्छ। किरात धर्मको मौलिक दर्शन, मुन्धुमी परम्परा, भाषा, लिपि, संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण तथा सामाजिक विकृति अन्त्यका लागि उनले सञ्चालन गरेको अभियानले उनलाई नेपाली धार्मिक इतिहासमा छुट्टै स्थान दिलाएको छ। नेपाल सरकारले समेत उनको योगदानको कदर गर्दै २०६६ साल मङ्सिर १६ गते राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरेको थियो।
१. महागुरु फाल्गुनन्दको जन्म र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देनको जन्म वि.सं. १९४२ साल कात्तिक २५ गते तत्कालीन इलाम जिल्लाको चुक्चिनाम्बा (हाल माङसेबुङ क्षेत्र) मा भएको थियो। उनको जन्मनाम नरध्वज लिङ्देन रहेको विभिन्न जीवनीमा उल्लेख छ। उनी लिम्बू समुदायको लिङ्देन वंशमा सामान्य परिवारमा जन्मिएका थिए। बाल्यकालदेखि नै आध्यात्मिक चिन्तन, धार्मिक आस्था र सामाजिक जीवनप्रति चासो राख्ने स्वभावका उनी युवावस्थामा सैनिक सेवामा समेत संलग्न भएका थिए। प्रथम विश्वयुद्धका क्रममा सैनिक जीवनको अनुभव प्राप्त गरेपछि मानवबीचको हिंसा, युद्ध र द्वन्द्वले शान्ति स्थापना गर्न नसक्ने निष्कर्षमा पुगेको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ। त्यसपछि उनले सैनिक जीवन त्यागेर आध्यात्मिक साधना, तपस्या र सामाजिक सुधारको बाटो रोजेको बताइन्छ। उनको जीवनकाल सन् १८८५ देखि १९४९ सम्म रहेको शैक्षिक तथा अनुसन्धानमूलक स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन्।
२. किन महागुरुका रूपमा सम्मान गरिन्छ ? फाल्गुनन्दलाई महागुरु मानिनुको प्रमुख कारण उनले किरात धर्मको दर्शन, आध्यात्मिक चेतना र सामाजिक सुधारलाई एकसाथ अघि बढाउनु हो। तत्कालीन समाजमा प्रचलित मदिरा सेवन, पशुबलि, अनावश्यक भोजभतेर, विवाहमा हुने आर्थिक लेनदेन तथा विभिन्न सामाजिक कुरीतिविरुद्ध उनले अभियान सञ्चालन गरेका थिए। मानिसले सत्य बोल्नुपर्ने, शुद्ध आहार र व्यवहार अपनाउनुपर्ने, हिंसा त्याग्नुपर्ने तथा नैतिक र अनुशासित जीवन बिताउनुपर्ने उनको मुख्य सन्देश थियो। उनले धर्मलाई केवल पूजा, अनुष्ठान र परम्परामा सीमित नराखी मानव जीवनलाई सभ्य, नैतिक, समानतामूलक र शान्तिपूर्ण बनाउने माध्यमका रूपमा व्याख्या गरे। यही कारण किरात धर्मावलम्बीहरूले उनलाई आध्यात्मिक गुरु मात्र नभई समाजको चेतना परिवर्तन गर्ने महान् व्यक्तित्वका रूपमा स्वीकार गरेका हुन्।
३. सातबुँदे सत्यधर्म मुचुल्का र सामाजिक सुधारको अभियान : महागुरु फाल्गुनन्दको जीवनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक घटनामध्ये वि.सं. १९८८ सालमा पाँचथरको लब्रेकुटीमा गरिएको सत्यधर्म मुचुल्का हो। उनले तत्कालीन दश लिम्बुवान सत्रथुमका अगुवा तथा प्रतिनिधिहरूलाई भेला गराएर समाजमा विद्यमान विकृति र विसङ्गति अन्त्य गर्ने उद्देश्यले सातबुँदे सत्यधर्म मुचुल्का पारित गराएका थिए। यस अभियानले किरात समाजमा धार्मिक तथा सामाजिक सुधारको नयाँ बहस सुरु गरेको थियो। उनले पशुबलि र अनावश्यक हिंसा त्याग्न, मदिरा सेवनबाट टाढा रहन, विवाहमा दाइजो तथा अनावश्यक आर्थिक लेनदेन नगर्न, छोरी र छोरालाई समान शिक्षा तथा अधिकार दिन, जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारलाई सरल र अहिंसात्मक बनाउन तथा मौलिक भाषा र संस्कृतिको संरक्षण गर्न प्रेरित गरेका थिए। विभिन्न ऐतिहासिक विवरणमा मूल सातबुँदे मुचुल्का र पछि प्रकाशित वा व्याख्या गरिएका बुँदाको सङ्ख्यामा फरक पाइन्छ। त्यसैले सातबुँदे मूल दस्तावेज र त्यसको विस्तारित व्याख्यालाई एउटै ठान्नु उचित हुँदैन।
४. किरात धर्म, मुन्धुम र भाषा–लिपिको संरक्षणमा योगदान : फाल्गुनन्दको अर्को महत्त्वपूर्ण योगदान किरात धर्मको मौलिक पहिचान र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण हो। किरात समुदायको धार्मिक ज्ञान, दर्शन, संस्कार र परम्पराको आधारका रूपमा रहेको मुन्धुमलाई उनले महत्त्व दिएका थिए। उनले लिम्बू समुदायको ऐतिहासिक सिरिजङ्गा लिपिको प्रयोग, मातृभाषाको संरक्षण तथा नयाँ पुस्तामा धार्मिक र सांस्कृतिक ज्ञान हस्तान्तरण गर्न जोड दिएका थिए। उनले विभिन्न स्थानमा माङहिम अर्थात् किरात धार्मिक स्थल निर्माण तथा धार्मिक गतिविधिको विस्तारमा समेत योगदान पुर्याए। इलामको चुक्चिनाम्बा, पाँचथरको लब्रेकुटी र सिलौटी क्षेत्र उनको आध्यात्मिक तथा धार्मिक अभियानसँग जोडिएका महत्त्वपूर्ण स्थल हुन्। उनको प्रयासले किरात समुदायमा आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कार र ऐतिहासिक पहिचानप्रति जागरण ल्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ।
५. नेपालका कुन समुदायले उनलाई गुरु मान्छन् ? महागुरु फाल्गुनन्दलाई मुख्यतः नेपालको किरात समुदायअन्तर्गतका लिम्बू समुदायले आफ्नो महान् धार्मिक गुरु र आध्यात्मिक मार्गदर्शकका रूपमा मान्ने गरेका छन्। विशेषगरी पाँचथर, ताप्लेजुङ, इलाम, तेह्रथुम, झापा, धनकुटा, मोरङ र सुनसरीलगायत पूर्वी नेपालका जिल्लामा उनको धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रभाव उल्लेखनीय छ। उनको सत्यहाङमा धार्मिक परम्परालाई पछ्याउने किरात धर्मावलम्बीहरूले पनि उनलाई सर्वोच्च आध्यात्मिक गुरुका रूपमा सम्मान गर्छन्। समयक्रममा उनको दर्शन र धार्मिक परम्पराको प्रभाव राई, याक्खा, सुनुवारलगायत अन्य किरात समुदायका केही समूहसम्म पनि विस्तार भएको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। तर सबै किरात समुदायले एउटै धार्मिक परम्परा वा उनलाई समान रूपमा गुरु मान्छन् भन्ने बुझ्नु सही हुँदैन। किरात समुदायभित्र विभिन्न धार्मिक विश्वास, परम्परा र सांस्कृतिक अभ्यासहरू विद्यमान छन्। त्यसैले उनको धार्मिक प्रभावलाई विशेषतः लिम्बू समुदाय र सत्यहाङमा परम्परासँग जोडेर बुझ्नु ऐतिहासिक रूपमा बढी उपयुक्त हुन्छ।
६. राष्ट्रिय विभूति र उनको ऐतिहासिक सम्मान : महागुरु फाल्गुनन्दको योगदान कुनै एउटा समुदाय वा धर्ममा मात्र सीमित छैन। सामाजिक सुधार, अहिंसा, नैतिकता, समानता, धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक संरक्षणका क्षेत्रमा उनले दिएको योगदानलाई राष्ट्रिय महत्त्वका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। नेपाल सरकारले वि.सं. २०६६ साल मङ्सिर १६ गते उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरेको थियो। यसअघि वि.सं. २०५० सालमा उनको सम्मानमा हुलाक टिकटसमेत प्रकाशन गरिएको थियो। प्रत्येक वर्ष कात्तिक २५ गते उनको जन्मजयन्ती मनाइन्छ। विशेषगरी पूर्वी नेपालका विभिन्न जिल्लामा धार्मिक अनुष्ठान, प्रवचन, सांस्कृतिक कार्यक्रम, शान्ति र्याली तथा सामाजिक जागरणका कार्यक्रम आयोजना गरिन्छन्। उनको जन्मजयन्तीले किरात समुदायको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई राष्ट्रियस्तरमा परिचित गराउनसमेत योगदान पुर्याएको छ।
७. वर्तमान पुस्ताका लागि महागुरु फाल्गुनन्दको दर्शन र सान्दर्भिकता : आजको आधुनिक समाजमा समेत महागुरु फाल्गुनन्दका विचार र सामाजिक सुधारका सन्देश उत्तिकै सान्दर्भिक देखिन्छन्। जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, सामाजिक कुरीति, हिंसा, मदिराजन्य दुर्व्यसन, धार्मिक असहिष्णुता र सांस्कृतिक पहिचानमाथिका चुनौतीबीच उनको सत्य, अहिंसा, समानता, नैतिकता र सामाजिक सद्भावको दर्शनले सकारात्मक मार्गदर्शन गर्न सक्छ। धर्मको नाममा विभाजन होइन, मानवताको संरक्षण र समाजको रूपान्तरण हुनुपर्छ भन्ने उनको सुधारवादी दृष्टिकोण आजको बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक नेपाली समाजका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ। यद्यपि उनको जीवन र योगदानलाई बुझ्दा ऐतिहासिक अभिलेख, अनुसन्धानमूलक अध्ययन, धार्मिक मान्यता र समुदायको मौखिक परम्परालाई छुट्टाछुट्टै पहिचान गरेर हेर्न आवश्यक छ। समग्रमा महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देन किरात धर्म र लिम्बू समुदायका महान् आध्यात्मिक व्यक्तित्व मात्र नभई नेपाली समाजलाई सत्य, शान्ति, अहिंसा, समानता र सामाजिक सुधारको बाटो देखाउने राष्ट्रिय ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन्। उनको योगदानको सम्मान गर्नु भनेको नेपालको धार्मिक विविधता, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सद्भावको सम्मान गर्नु पनि हो।
( महागुरु फाल्गुनन्दलाई बुझ्नु भनेको एउटा धार्मिक व्यक्तित्वको जीवनी पढ्नु मात्र होइन, नेपालको किरात सभ्यता, लिम्बू समुदायको इतिहास, धार्मिक स्वतन्त्रता, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सुधारको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय बुझ्नु हो। )
