दिपेश श्रेष्ठ, काठमाडौं । कुनै प्रशासनिक नेतृत्वको मूल्याङ्कन पदको नामले मात्र हुँदैन। त्यस पदसम्म पुग्न उसले तय गरेको बाटो, विभिन्न तहमा सम्हालेका जिम्मेवारी र नागरिकसँग प्रत्यक्ष जोडिएका काममा देखाएको व्यवहारले नेतृत्वको वास्तविक परिचय बनाउँछ। रुकुम पूर्वकी प्रमुख जिल्ला अधिकारी कोपिला राईको प्रशासनिक यात्रा पनि यही दृष्टिले हेर्न सकिन्छ—खरिदारबाट सुरु भएको निजामती सेवाको यात्राले अहिले उनलाई जिल्लाको समग्र प्रशासनिक नेतृत्वको जिम्मेवारीसम्म ल्याइपुर्याएको छ।
राईले २०६७ सालमा खरिदार पदबाट निजामती सेवामा प्रवेश गरेकी हुन्। तीन वर्षपछि अर्थात् २०७० सालमा शाखा अधिकृत बनेपछि उनको जिम्मेवारी कार्यालय सञ्चालनको सामान्य प्रशासनिक तहबाट क्रमशः नेतृत्वदायी भूमिकातर्फ बढ्यो। उनले जिल्ला हुलाक कार्यालय खोटाङ, मालपोत कार्यालय खोटाङ, महिला मन्त्रालय तथा जिल्ला निर्वाचन कार्यालय खोटाङलगायतका निकायमा काम गरिन्। उनी जिल्ला निर्वाचन कार्यालय खोटाङकी जिल्ला निर्वाचन अधिकारीका रूपमा समेत उल्लेख भएकी छन्।
त्यस चरणले राईलाई एउटा फरक किसिमको प्रशासनिक अनुभव दियो। निर्वाचन प्रशासनमा काम गर्नु भनेको केवल कार्यालय सञ्चालन गर्नु होइन; राजनीतिक दल, उम्मेदवार, मतदाता, निर्वाचन आयोग र स्थानीय प्रशासनबीच समन्वय गर्दै संवेदनशील वातावरणमा निष्पक्ष प्रशासनिक प्रक्रिया अघि बढाउनु पनि हो। खोटाङकाे जिल्ला निर्वाचन अधिकारीका रूपमा उनको कार्यसम्पादनलाई सम्मानित कर्मचारीमध्येमा समेत समावेश गरेको थियाे।
२०७८ सालमा उपसचिव बनेपछि राईको प्रशासनिक जिम्मेवारी अझ फराकिलो भयो। उनले विराटनगरस्थित मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा बैठक तथा प्रशासन शाखा प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हालिन्। त्यसपछि २०७९ देखि २०८१ भदौसम्म सोलुखुम्बुको सोलुदुधकुण्ड नगरपालिकाको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतका रूपमा स्थानीय सरकारको प्रशासनिक नेतृत्व गरिन्।
स्थानीय तहको प्रशासनिक नेतृत्व राईको करियरको महत्वपूर्ण प्रयोगशाला बन्यो। निर्वाचित जनप्रतिनिधिको राजनीतिक नेतृत्व र कर्मचारी संयन्त्रको प्रशासनिक नेतृत्वबीच समन्वय गर्दै विकास योजना, सेवा प्रवाह, बजेट कार्यान्वयन तथा कार्यालय व्यवस्थापन अघि बढाउनुपर्ने जिम्मेवारी उनले त्यहाँ सम्हालिन्। सोलुदुधकुण्ड नगरपालिकामा उनी नगरपालिकाका योजना तथा कार्यक्रमसम्बन्धी काममा प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतका रूपमा थिईन्।
सोलुखुम्बुको अनुभवपछि उनको जिम्मेवारी फेरि प्रत्यक्ष नागरिक सेवातर्फ फर्कियो। २०८१ असोज २३ गते उनले उदयपुरको इलाका प्रशासन कार्यालय कटारीको प्रमुखका रूपमा पदभार ग्रहण गरिन्। २०८१ असोज २३ देखि २०८२ मंसिर ५ गतेसम्म रहेर काम गरेकि हुन्।
कटारीमा उनको भूमिका नागरिकता, राहदानी, विभिन्न प्रशासनिक सिफारिस, संस्था तथा शान्ति सुरक्षासँग जोडिएका विषयमा प्रत्यक्ष सेवाग्राहीसँग काम गर्ने थियो। पदभार ग्रहणका क्रममा उनले आफूले जागिरलाई मात्र रोजगारीका रूपमा नभई सेवा गर्ने अवसरका रूपमा लिएको बताएकी थिइन्। कानुनी कारणले कुनै सेवा दिन नसकिने अवस्था भए सेवाग्राहीलाई त्यसको कारण स्पष्ट पार्नुपर्ने उनको धारणा थियो।
कटारीको जिम्मेवारीमा राईले महिला नेतृत्वबारे समाजमा रहेको पुरानो मानसिकताको अनुभव पनि गरिन्। “महिला भएर पनि प्रमुख हुनुभएछ” भन्ने प्रतिक्रिया आफूले सुन्ने गरेको उनले सार्वजनिक कार्यक्रममा बताएकी थिइन्। तर उनको भनाइमा यस्तो प्रतिक्रियाले निरुत्साहित पार्नुको सट्टा थप जिम्मेवारीबोध गराउँथ्यो। यही प्रसंगले उनको प्रशासनिक यात्राको एउटा सामाजिक पक्ष देखाउँछ—पद प्राप्त गर्नु एउटा कुरा हो, तर नेतृत्वको विश्वसनीयता आफ्नो कामबाट स्थापित गर्नु अर्को कुरा।
कटारीपछि राई जिल्ला प्रशासन कार्यालय खोटाङको सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारीको जिम्मेवारीमा सरुवा भएकी थिइन्। २०८२ भदौ ३ गते उनलाई जिल्ला प्रशासन कार्यालय खोटाङमा साे जिम्मेवारी सम्हालेकि थिईन्। यसले उनको प्रशासनिक यात्रा पुनः जिल्ला प्रशासनको मूल संयन्त्रतर्फ फर्किएको देखाउँछ।
त्यसपछि गृह मन्त्रालयको २०८३ असारको उपसचिव सरुवामा राईलाई रुकुम पूर्वको प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा खटाइयो। गृह मन्त्रालयले ४२ उपसचिवको सरुवा गर्दा ११ जिल्लाका सीडीओ परिवर्तन गरेको र रुकुम पूर्वको सीडीओमा कोपिला राईलाई पठाइएको थियाे।
२०८३ असार २६ गतेदेखि रुकुम पूर्वको प्रशासनिक नेतृत्व सम्हाल्दै आएकी राई अहिले जिल्लाको शान्ति सुरक्षा, विपद् व्यवस्थापन, नागरिक सेवा, सरकारी निकायबीच समन्वय तथा कानुन कार्यान्वयनको समग्र जिम्मेवारीमा छन्।
रुकुम पूर्वमा उनको जिम्मेवारीको प्रकृति पनि सहज छैन। पहाडी भूगोल, सडक यातायातको चुनौती, वर्षायाममा पहिरो तथा अन्य विपद्, सीमित स्रोतसाधन र दुर्गम बस्तीमा राज्यका सेवा पुर्याउने प्रश्नले जिल्ला प्रशासनको नेतृत्वलाई निरन्तर सक्रिय राख्नुपर्ने अवस्था हुन्छ। पछिल्ला गतिविधिमा राईले सडक तथा सुरक्षा व्यवस्थापनका विषयमा सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गरिरहेकी छन्। त्यस्तै जिल्लास्तरीय सामाजिक तथा सार्वजनिक सरोकारका विषयमा पनि प्रशासनको उत्तिकै जिम्मेवारी देखिन्छ।
रुकुम पूर्वमा राईको आगमनको अर्को अर्थ पनि छ। उनीभन्दा अघि सीता परियारले जिल्लाको प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेकी थिइन्। यसरी रुकुम पूर्वमा एकपछि अर्को महिला अधिकारीले जिल्ला प्रशासनको नेतृत्व सम्हाल्नु नेपाली निजामती सेवामा महिला नेतृत्व विस्तार हुँदै गएको एउटा प्रशासनिक उदाहरण बनेको छ।
तर कोपिला राईको परिचयलाई केवल ‘महिला सीडीओ’को संज्ञामा सीमित गर्नु उनको यात्राको पूर्ण चित्र होइन। खरिदारबाट सुरु भएको सेवा, शाखा अधिकृतको जिम्मेवारी, निर्वाचन प्रशासनको अनुभव, उपसचिवका रूपमा प्रदेश सरकारमा काम, स्थानीय तहको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत, इलाका प्रशासन कार्यालयको नेतृत्व र जिल्ला प्रशासनमा सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी हुँदै अहिले प्रमुख जिल्ला अधिकारीसम्मको यात्रा उनको प्रशासनिक विकासक्रम हो।
उनको यात्राको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष पदको उचाइसँगै जिम्मेवारीको प्रकृति बदलिँदै जानु हो। खरिदार हुँदा फाइल र कार्यालय व्यवस्थापनबाट सुरु भएको काम शाखा अधिकृत हुँदा कार्यालय नेतृत्वमा पुग्यो। निर्वाचन प्रशासनले संवेदनशील सार्वजनिक प्रक्रियाको अनुभव दियो। स्थानीय तहले निर्वाचित जनप्रतिनिधिसँग समन्वय गर्न सिकायो। इलाका प्रशासनले नागरिकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कको अभ्यास गरायो। जिल्ला प्रशासनको नेतृत्वले भने यी सबै अनुभवलाई शान्ति सुरक्षा, विपद् र समग्र जिल्ला प्रशासनसँग जोडेको छ।
त्यसैले रुकुम पूर्वमा कोपिला राईको वर्तमान जिम्मेवारीलाई महिला प्रतिनिधित्वको उपलब्धि मात्र नभई लामो प्रशासनिक यात्राबाट निर्माण भएको नेतृत्वको परीक्षाका रूपमा हेर्न सकिन्छ। उनको अगाडिको चुनौती अब आफूले सम्हालेका अघिल्ला कार्यालयमा हासिल गरेको अनुभवलाई रुकुम पूर्वको भौगोलिक, सामाजिक र प्रशासनिक आवश्यकताअनुसार प्रयोग गर्दै नागरिकले महसुस गर्ने सेवा र प्रशासनिक जवाफदेहिता कायम गर्नु हो।
खरिदारको प्रारम्भिक पदबाट सुरु भएको यात्रा अहिले एउटा जिल्लाको प्रशासनिक नेतृत्वमा पुगेको छ। यो यात्राले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ—निजामती सेवामा नेतृत्वको आधार पद वा लैङ्गिक पहिचान मात्र होइन, वर्षौंमा संचित अनुभव, जिम्मेवारी सम्हाल्ने क्षमता र नागरिकसँग काम गर्ने शैली पनि हो। रुकुम पूर्वमा कोपिला राईको कार्यकालले अब यही अनुभवलाई व्यवहारमा कति प्रभावकारी ढंगले रूपान्तरण गर्छ भन्ने देखाउनेछ।
