मांसाहार र पशुहिंसाबारे बहस गर्दा मेरो धारणा स्पष्ट छ—अहिंसा, करुणा र मांसाहार नगर्ने जीवनशैली अपनाउनु प्रत्येक व्यक्तिको व्यक्तिगत, धार्मिक वा नैतिक छनोट हो। यस्तो छनोटको सम्मान हुनुपर्छ। तर आफूले मान्ने धार्मिक विश्वास वा जीवनपद्धतिलाई मात्र सही ठानेर अरूका आस्था, संस्कार, परम्परा र जीवनशैलीलाई गलत, निकृष्ट वा अस्वीकार्य ठहर गर्नु उचित हुँदैन।
पशुमा पनि जीवन र संवेदना हुन्छ भन्ने विषयमा विमति हुनुपर्ने कारण छैन। पशुप्रति करुणा र संवेदनशीलता मानवीय मूल्य हुन्। तर यही आधारमा मांसाहार गर्ने प्रत्येक व्यक्तिलाई पापी, हिंस्रक वा नैतिक रूपमा कमजोर ठहर गर्नु उचित निष्कर्ष होइन। कसैले आफ्नो धार्मिक वा व्यक्तिगत आस्थाका कारण मांसाहार त्याग्न सक्छ; त्यसको सम्मान हुनुपर्छ। त्यसैगरी फरक जीवनशैली रोज्ने व्यक्तिको नैतिक चरित्रमाथि फैसला सुनाउने अधिकार पनि कसैलाई हुँदैन।
पशुबलिको विषयमा मेरो आफ्नै जीवनको अनुभव पनि छ। करिब १५ वर्षदेखि मैले आफ्नै परिवारको आपसी सहमति र विवेकका आधारमा घरमा गरिने पूजा, सांस्कृतिक संस्कार तथा समारोहमा पशुबलि नगर्ने निर्णय गरेको छु। यो निर्णय कसैको दबाब, डर वा बाह्य प्रभावमा गरिएको होइन। हाम्रो पारिवारिक सोच र सहमतिबाट गरिएको व्यक्तिगत निर्णय हो। तर मैले पशुबलि त्यागेको छु भन्दैमा अरूले परम्परागत रूपमा मान्दै आएको संस्कारलाई पाप, निकृष्ट वा गलत भनेर होच्याउने अधिकार मलाई पनि छैन।
कुनै संस्कार वा परम्पराबारे प्रश्न उठाउनु र त्यसलाई मान्ने मानिसको आस्थामाथि प्रहार गर्नु फरक कुरा हुन्। समाजमा रहेका परम्पराहरूको समीक्षा, सुधार र रूपान्तरण समयअनुसार हुँदै जान सक्छ। तर त्यस्तो परिवर्तन संवाद, तर्क, चेतना र स्वेच्छाका माध्यमबाट हुनुपर्छ; अपमान, घृणा वा धार्मिक असहिष्णुताका माध्यमबाट होइन।
स्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि मांसाहार र शाकाहारको विषयलाई धार्मिक निषेधसँग मिसाउनु उचित हुँदैन। मानिसको स्वास्थ्यमा आहारको गुणस्तर, मात्रा, पोषण, व्यक्तिगत आवश्यकता र समग्र जीवनशैलीले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। त्यसैले स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयलाई आधार बनाएर कुनै धर्म, संस्कार वा त्यसलाई मान्ने समुदायमाथि नैतिक फैसला सुनाउनु वैज्ञानिक र सामाजिक दुवै दृष्टिले उचित हुँदैन।
आफूले कुनै संस्कार त्याग्नु एउटा कुरा हो, अरूलाई त्यही संस्कार त्याग्न बाध्य पार्नु अर्को कुरा हो। आफ्नो विश्वासअनुसार पशुबलि त्याग्न सकिन्छ, अहिंसाको पक्षमा तर्क गर्न सकिन्छ र अरूलाई पनि स्वेच्छाले प्रेरित गर्न सकिन्छ। तर आफ्नो आस्थालाई मात्र अन्तिम सत्य मानेर अरूको आस्था र संस्कारलाई तुच्छ ठान्नु धार्मिक सहिष्णुता होइन।
नेपाल विविध धर्म, संस्कृति, जातजाति, भाषा, परम्परा र जीवनपद्धतिको साझा समाज हो। यही विविधता हाम्रो सामाजिक वास्तविकता हो। आफ्नो आस्था आफ्नो हुन सक्छ, तर अरूको आस्था र अस्तित्वको सम्मान गर्नु साझा मानवीय दायित्व हो। धार्मिक स्वतन्त्रता भनेको आफूले चाहेको विश्वास अभ्यास गर्ने अधिकार मात्र होइन; फरक विश्वास राख्ने व्यक्तिको अधिकारलाई पनि स्वीकार गर्ने संस्कार हो।
आफ्नो धर्मलाई माया गरौँ, आफ्नो विश्वासमा दृढ रहौँ। तर अरूको विश्वासलाई चोट पुर्याएर आफ्नो धर्म वा आस्था ठूलो हुँदैन। आफ्नो बाटो रोज्ने अधिकार सबैलाई छ; त्यत्तिकै महत्वपूर्ण कुरा अरूले रोजेको बाटोको अस्तित्व स्वीकार गर्ने उदारता पनि सबैमा हुनुपर्छ।
परम्पराबारे बहस गरौँ, असहमति राखौँ, आवश्यक परे सुधारको माग गरौँ। तर मानिसलाई होइन, विचारलाई तर्कले चुनौती दिऔँ। संस्कारको आलोचना गर्न सकिन्छ, तर संस्कार मान्ने मानिसको अपमान नगरौँ। आफ्नो विश्वासको रक्षा गर्न सकिन्छ, तर त्यसका लागि अरूको विश्वासमाथि आक्रमण गर्न आवश्यक छैन।
अन्ततः धार्मिक आस्था व्यक्तिगत विश्वासको विषय हो भने सहिष्णुता सामाजिक जीवनको आधार हो। पशुबलिको पक्ष वा विपक्षमा फरक मत हुन सक्छ; तर त्यो मतका कारण समाज धार्मिक रूपमा विभाजित, एकअर्काप्रति घृणा गर्ने वा असहिष्णु बन्नु हुँदैन।
आस्था आफ्नो रोजाइ हुन सक्छ, तर सहअस्तित्व हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।
लेखक: राजेश शिल्पकार, नेता, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, भक्तपुर
