विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १२ मा मनाइन्छ। आत्महत्या रोकथामका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अभियानले सन् २०२४ देखि २०२६ सम्म ‘Changing the Narrative on Suicide’ अर्थात् आत्महत्याबारेको हाम्रो सोच र संवादको शैली परिवर्तन गर्ने विषयलाई प्राथमिकतामा राखेको छ। यसको मूल सन्देश ‘Start the Conversation’ अर्थात् संवाद सुरु गरौँ भन्ने हो। आत्महत्यालाई केवल मृत्युको तथ्यांकका रूपमा हेर्ने होइन, त्यसको पछाडि रहेको पीडा, परिस्थिति, सामाजिक सम्बन्ध, मानसिक अवस्था र सहयोगको अभावबारे खुलेर कुरा गर्नुपर्ने समय आएको छ।
नेपालमा आत्महत्याको अवस्था गम्भीर बन्दै गएको तथ्यांकले देखाउँछ। नेपाल प्रहरीका अनुसार आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा देशभर ६ हजार ८ सय ६६ जनाले आत्महत्या गरेका छन्। अर्थात् औसतमा दैनिक करिब १८ जनाले ज्यान गुमाएका छन्। यो संख्या केवल एउटा तथ्यांक होइन, प्रत्येक संख्याको पछाडि एउटा परिवार, एउटा सम्बन्ध, एउटा सपना र एउटा अधुरो जीवनकथा जोडिएको हुन्छ। त्यसैले आत्महत्यालाई केवल ‘व्यक्तिगत कमजोरी’ भनेर व्याख्या गर्नु समस्याको गहिराइबाट भाग्नु हो।
आत्महत्या कुनै व्यक्तिको जीवनको अचानक आएको एउटा क्षण मात्र होइन। धेरैपटक त्यसअघि लामो समयदेखि सञ्चित तनाव, असफलताको अनुभूति, आर्थिक संकट, ऋण, बेरोजगारी, पारिवारिक कलह, प्रेम तथा सम्बन्धमा आएको समस्या, सामाजिक अपमान, घरेलु हिंसा, एक्लोपन, सामाजिक बहिष्करण वा भविष्यप्रतिको निराशाजस्ता अनुभवहरू जोडिएका हुन्छन्। बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिने व्यक्ति पनि भित्रभित्रै गहिरो संघर्ष गरिरहेको हुन सक्छ। त्यसैले आत्महत्या रोकथामको पहिलो कदम मानिसलाई दोष लगाउनु होइन, उसलाई सुन्नु हो।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा आत्महत्या तथा आत्मदाहका केही चर्चित घटनाले समाजलाई गम्भीर प्रश्न सोधेका छन्। यस्ता घटनाले व्यक्तिको व्यक्तिगत अवस्थासँगै समाज र राज्यको भूमिका पनि बहसमा ल्याएका छन्। गणेश नेपालीदेखि प्रेमप्रसाद आचार्यसम्मका घटनाले आर्थिक तथा सामाजिक पीडा कति गहिरो हुन सक्छ भन्ने देखाएका छन्। यस्ता घटनालाई केवल सनसनीपूर्ण समाचारका रूपमा प्रस्तुत गरेर बहस समाप्त गर्नु पर्याप्त हुँदैन। ती घटनाको पछाडि रहेका सामाजिक, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक कारण पहिचान गर्नु आवश्यक छ।
प्रेमप्रसाद आचार्यको घटनाले विशेषगरी आर्थिक संकट, ऋण, बेरोजगारी, व्यवसायमा देखिएका कठिनाइ र राज्यको प्रणालीप्रति नागरिकको निराशाबारे बहस जन्मायो। जब कुनै नागरिक आफूले भोगेको समस्या समाधानका लागि राज्यका विभिन्न निकायमा पुग्दा पनि सुनुवाइ नभएको महसुस गर्छ, त्यसबाट उत्पन्न निराशा व्यक्तिगत मात्र रहँदैन। यसले राज्य र नागरिकबीचको सम्बन्धमाथि पनि प्रश्न उठाउँछ। नागरिकले संकटको समयमा आफू एक्लो छैन भन्ने अनुभूति गर्न सक्ने व्यवस्था निर्माण गर्नु राज्यको दायित्व हो।
आत्महत्या र हत्या फरक प्रकृतिका मृत्यु हुन्, तर दुवैसँग जोडिएको एउटा साझा सामाजिक प्रश्न छ—हाम्रो समाज मानिसको पीडा कति सुन्छ? हत्या रोक्न कानुन, सुरक्षा संयन्त्र र न्याय प्रणाली आवश्यक हुन्छ भने आत्महत्या रोक्न पनि सामाजिक सम्बन्ध, मानसिक स्वास्थ्य सेवा, आर्थिक सुरक्षा, पारिवारिक सहयोग र समयमै उपलब्ध हुने सहायता प्रणाली आवश्यक हुन्छ। मानिसलाई केवल जीवित राख्ने होइन, उसलाई बाँच्न सकिने वातावरण निर्माण गर्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हो।
हामी विकासलाई प्रायः सडक, पुल, भवन, प्रविधि, रोजगारीको संख्या वा आर्थिक वृद्धिसँग जोडेर हेर्छौँ। तर नागरिकको मानसिक शान्ति, सामाजिक सुरक्षा र जीवनप्रतिको भरोसा पनि विकासकै महत्वपूर्ण सूचक हुन्। एउटा समाजमा भौतिक पूर्वाधार बढ्दै जाँदा मानिसहरू झन् एक्लिँदै, असुरक्षित र निराश हुँदै गए भने त्यो विकासको अधुरो तस्वीर हो। विकासको केन्द्रमा अन्ततः मानिस नै हुनुपर्छ।
आत्महत्याका लागि पश्चिमी जीवनशैलीलाई मात्र दोष दिनु पनि उचित हुँदैन। आधुनिक जीवनशैलीसँगै व्यक्तिको स्वतन्त्रता, मानसिक स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गर्ने संस्कृति, व्यक्तिगत निर्णयको सम्मान र सहयोग खोज्ने अभ्यासजस्ता सकारात्मक पक्ष पनि आएका छन्। समस्या आधुनिकता आफैँमा होइन, सामाजिक सम्बन्ध कमजोर हुँदै जानु र व्यक्तिलाई केवल प्रतिस्पर्धाको एकाइका रूपमा हेर्न थाल्नुमा छ। हामीले आधुनिकताका सकारात्मक पक्ष ग्रहण गर्दै सामाजिक सहकार्य र मानवीय सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउनुपर्छ।
नेपाली समाजको पुरानो शक्ति सामुदायिक सम्बन्धमा थियो। छिमेकीको दुःखमा छिमेकी उभिन्थ्यो, परिवारका सदस्यबीच संवाद हुन्थ्यो र संकटमा सामूहिक रूपमा समाधान खोजिन्थ्यो। अहिले ती सम्बन्धहरू क्रमशः कमजोर हुँदै गएका छन्। एउटै घरमा बसेका मानिसबीच पनि संवाद कम हुँदै गएको छ। सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ साथी भए पनि वास्तविक जीवनमा आफ्ना कुरा सुनिदिने मानिस नहुन सक्छ। यही विरोधाभास आधुनिक समाजको एउटा गम्भीर चुनौती हो।
परिवार मानसिक स्वास्थ्यको पहिलो आधार बन्न सक्छ। परिवारमा कसैले असामान्य व्यवहार गरिरहेको छ, लामो समयदेखि निराश देखिएको छ, एक्लिन खोजिरहेको छ वा आफू असफल भएको कुरा बारम्बार गरिरहेको छ भने त्यसलाई सामान्य भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। ‘कमजोर नबन’, ‘सबैले दुःख गर्छन्’, ‘तिमीले यति पनि सहन सक्दैनौ?’ जस्ता शब्दले समस्या समाधान गर्दैनन्। बरु उसलाई बिना निर्णय सुन्ने, साथ दिने र आवश्यक परे विशेषज्ञको सहयोग लिन प्रोत्साहित गर्ने वातावरण आवश्यक हुन्छ।
पुरुषत्वको गलत परिभाषा पनि परिवर्तन गर्नुपर्ने समय आएको छ। पुरुषले रोउनु हुँदैन, आफ्नो समस्या भन्नु हुँदैन, परिवारका लागि सबै कुरा सहनुपर्छ भन्ने सोचले धेरै पुरुषलाई आफ्नो पीडा लुकाउन बाध्य बनाउँछ। भावनात्मक समस्या व्यक्त गर्नु कमजोरी होइन। सहयोग माग्नु पनि कमजोरी होइन। मानिसलाई आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न पाउने अधिकार दिनु आत्महत्या रोकथामकै एउटा महत्वपूर्ण उपाय हो।
त्यस्तै महिलामाथिको घरेलु हिंसा, सामाजिक नियन्त्रण, आर्थिक निर्भरता र निरन्तर मानसिक दबाबले पनि गम्भीर असर पार्न सक्छ। घरभित्रको हिंसालाई ‘व्यक्तिगत विषय’ भनेर पन्छाउने संस्कृतिले पीडितलाई थप एक्लो बनाउँछ। महिलाको सुरक्षा, सम्मान र आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्नु केवल लैंगिक न्यायको विषय होइन, मानसिक स्वास्थ्य र जीवन सुरक्षासँग पनि जोडिएको विषय हो।
युवापुस्ताको अवस्था पनि विरोधाभासपूर्ण छ। एकातिर सूचना, प्रविधि, शिक्षा र अवसरका नयाँ ढोका खुलेका छन् भने अर्कोतिर रोजगारीको अनिश्चितता, उच्च प्रतिस्पर्धा, आर्थिक दबाब र भविष्यप्रतिको अन्योल पनि बढेको छ। सामाजिक सञ्जालले अरूको सफलतालाई निरन्तर देखाइरहँदा आफ्नो जीवन असफल भएको भ्रम पैदा हुन सक्छ। वास्तविक जीवनको संघर्ष र सामाजिक सञ्जालमा देखाइने चम्किलो जीवनबीचको दूरीले युवामा हीनताबोध र निराशा बढाउन सक्छ।
वैदेशिक रोजगारीले लाखौँ नेपाली परिवारको आर्थिक जीवन धानेको छ। तर त्यससँग जोडिएको मानसिक बोझबारे भने पर्याप्त चर्चा हुँदैन। परिवारबाट टाढा बस्नु, कामको दबाब, असुरक्षित श्रम वातावरण, ऋणको भार, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी र भविष्यको चिन्ताले वैदेशिक रोजगारीमा रहेका व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। स्वदेशमा रहेका परिवारका सदस्यहरूले पनि विदेशमा रहेको आफन्तको आर्थिक योगदान मात्र होइन, उसको भावनात्मक अवस्थालाई पनि बुझ्न आवश्यक छ।
सामाजिक सञ्जाल आधुनिक जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ। यसले सूचना, सम्बन्ध र अवसर विस्तार गरेको छ, तर यही माध्यमबाट हुने तुलना, ट्रोलिङ, साइबर बुलिङ र सार्वजनिक अपमानले व्यक्तिमा गम्भीर मानसिक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। डिजिटल संसारमा लेखिएको एउटा कठोर टिप्पणीले वास्तविक जीवनमा गहिरो चोट पुर्याउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल नागरिकता, जिम्मेवार अभिव्यक्ति र साइबर व्यवहारबारे पनि गम्भीर सामाजिक शिक्षा आवश्यक छ।
आत्महत्या सम्बन्धी समाचार सम्प्रेषणमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका अझ संवेदनशील हुन्छ। घटना कसरी भयो भन्ने विवरणभन्दा त्यसको सामाजिक सन्दर्भ, रोकथामका उपाय र सहयोग लिन सकिने माध्यमबारे जानकारी दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ। आत्महत्यालाई रोमाञ्चक, सनसनीपूर्ण वा महिमामण्डित ढंगले प्रस्तुत गर्नु हुँदैन। पीडित र परिवारको गोपनीयता तथा सम्मानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले समाचारसँगै जीवन बचाउन सकिने सम्भावना र सहयोगका बाटाहरू पनि देखाउन सक्नुपर्छ।
राज्यको पहिलो दायित्व नागरिकलाई सुन्नु हो। आर्थिक संकटमा परेका नागरिकका लागि प्रभावकारी सामाजिक सुरक्षा, बेरोजगारका लागि अवसर, ऋण तथा वित्तीय समस्यामा परेकालाई परामर्श, घरेलु हिंसाका पीडितका लागि सुरक्षा र सबैका लागि पहुँचयोग्य मानसिक स्वास्थ्य सेवा आवश्यक छ। मानसिक स्वास्थ्यलाई विलासिता वा सम्पन्न वर्गको विषय ठान्ने सोच परिवर्तन गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य सेवाको आधारभूत संरचनामै मानसिक स्वास्थ्यलाई जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।
स्थानीय सरकार यस अभियानको सबैभन्दा प्रभावकारी तह बन्न सक्छ। प्रत्येक पालिकाले समुदायस्तरमा मानसिक स्वास्थ्य परामर्श, संकटमा परेकाका लागि तत्काल सहायता, विद्यालय तथा युवाका लागि मनोसामाजिक कार्यक्रम र जोखिममा रहेका व्यक्तिको पहिचान गर्ने संयन्त्र निर्माण गर्न सक्छ। समुदायमा रहेका स्वास्थ्यकर्मी, शिक्षक, सामाजिक संस्था, धार्मिक संस्था, महिला समूह, युवा समूह र सञ्चारमाध्यमबीच सहकार्य गर्न सके आत्महत्या रोकथामलाई व्यवहारमै प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।
विद्यालयमा पनि अंकभन्दा जीवन महत्वपूर्ण छ भन्ने सन्देश स्थापित गर्न आवश्यक छ। परीक्षामा कम अंक आउनु, पढाइमा कमजोर हुनु वा कुनै प्रतिस्पर्धामा असफल हुनु जीवनको अन्त्य होइन। बालबालिका र किशोरकिशोरीलाई असफलतासँग सामना गर्न, भावना व्यक्त गर्न, समस्या समाधान गर्न र आवश्यक पर्दा सहयोग माग्न सिकाउनुपर्छ। विद्यालयले केवल परीक्षाका लागि विद्यार्थी तयार पार्ने होइन, जीवनका लागि पनि तयार पार्नुपर्छ।
हामीले सफलताको नेपाली परिभाषा पनि बदल्नुपर्ने बेला आएको छ। राम्रो जागिर, धेरै पैसा, ठूलो घर वा सामाजिक प्रतिष्ठा जीवनको सफलताको एउटा हिस्सा हुन सक्छ, तर सम्पूर्ण जीवनको मापदण्ड होइन। शान्त मन, स्वस्थ सम्बन्ध, सम्मानजनक जीवन, सुरक्षित परिवार र आफ्नो अस्तित्वप्रति सन्तुष्टि पनि सफलताका महत्वपूर्ण आधार हुन्। हरेक व्यक्तिको जीवनको गति र परिस्थिति फरक हुन्छ। त्यसैले अरूसँग तुलना गरेर आफ्नो जीवनको मूल्यांकन गर्नु उचित हुँदैन।
आत्महत्या रोकथामका लागि देशव्यापी ‘राष्ट्रिय जीवन–सहारा अभियान’ जस्तो व्यापक पहल आवश्यक देखिन्छ। यस्तो अभियानले केवल आत्महत्या रोक्ने नारामा सीमित नभई परिवार, विद्यालय, समुदाय, स्वास्थ्य संस्था, सञ्चारमाध्यम, स्थानीय सरकार र राज्यका अन्य निकायलाई एउटै प्रणालीमा जोड्नुपर्छ। संकटमा परेको व्यक्तिले सहयोग खोज्दा कहाँ जाने, कसलाई सम्पर्क गर्ने र कसरी तत्काल सहायता पाउने भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ।
परिवारले भने आजैदेखि केही सरल अभ्यास सुरु गर्न सक्छ। घरका सदस्यसँग नियमित संवाद गर्ने, उनीहरूको कुरा बीचमै नरोकी सुन्ने, असामान्य व्यवहार देखिएमा गम्भीरतापूर्वक लिने, समस्या लुकाउन दबाब नदिने र आवश्यक परे मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको सहयोग लिन प्रोत्साहित गर्ने। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—कसैलाई उसको पीडाका लागि दोषी नठहर्याउने। कहिलेकाहीँ एउटा व्यक्तिले खोजेको सबैभन्दा ठूलो सहयोग कुनै जटिल समाधान होइन, केवल ‘म तिम्रो कुरा सुन्न तयार छु’ भन्ने आश्वासन हुन सक्छ।
आत्महत्या रोकथाम केवल मृत्यु रोक्ने अभियान होइन। यो मानिसलाई फेरि जीवनतर्फ फर्कने अवसर दिने अभियान हो। कसैको जीवनमा अहिले अँध्यारो समय चलिरहेको हुन सक्छ, तर त्यो अँध्यारो नै उसको सम्पूर्ण भविष्य हो भन्ने हुँदैन। समयमै गरिएको संवाद, परिवारको साथ, साथीको सहयोग, समुदायको संवेदना र विशेषज्ञको उपचारले धेरै जीवनलाई नयाँ बाटो दिन सक्छ।
त्यसैले आत्महत्या रोकथाम दिवसलाई एउटा औपचारिक कार्यक्रम वा सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना आदानप्रदान गर्ने दिनका रूपमा मात्र सीमित नगरौँ। यो दिनले हामीलाई एउटा सरल तर गम्भीर प्रश्न सोधोस्—हामीले आफ्नो वरिपरिका मानिसलाई साँच्चै सुनेका छौँ कि छैनौँ?
कसैको व्यवहारमा आएको परिवर्तनलाई बेवास्ता नगरौँ। कसैले आफ्नो पीडा व्यक्त गर्दा मजाक नबनाऔँ। सहयोग माग्नेलाई कमजोर नठानौँ। संकटमा परेको व्यक्तिलाई एक्लै नछोडौँ र आवश्यक परे तत्काल व्यावसायिक सहयोगतर्फ जोडौँ।
अन्ततः आत्महत्या रोकथामको वास्तविक उद्देश्य मृत्युको कथा रोक्नु मात्र होइन, जीवनको कथा बदल्नु हो। मानिसलाई बाँच्नुपर्ने कारण देखाउनु, उसलाई सुन्नु, उसको पीडालाई स्वीकार गर्नु र कठिन समयमा उसको साथमा उभिनु नै जीवनप्रतिको सबैभन्दा ठूलो सम्मान हो।
त्यसैले यसपटक १२ सेप्टेम्बरमा मात्र होइन, आजैदेखि संवाद सुरु गरौँ। कसैको जीवनमा हामीले गरेको एउटा सानो संवाद, एउटा फोन, एउटा भेट वा एउटा संवेदनशील व्यवहारले पनि ठूलो फरक पार्न सक्छ। जीवन अमूल्य छ—र जीवन बचाउने जिम्मेवारी केवल एउटा संस्था वा राज्यको होइन, हामी सबैको हो।
