नेपाललाई बुझ्न केवल एउटा धर्मको इतिहास हेरेर पुग्दैन। नेपालको सभ्यता अनेक धार्मिक, जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक धाराको लामो अन्तरसम्बन्धबाट बनेको हो। आजको २०२१ राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार नेपालमा हिन्दु ८१.२ प्रतिशत, बौद्ध ८.२ प्रतिशत, मुस्लिम ५.१ प्रतिशत र ख्रीष्टियन १.८ प्रतिशत छन्। अर्थात् हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिम र ख्रीष्टियन समुदाय मात्रले नेपालको कुल जनसंख्याको ९६.२ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छन्। नेपालको संविधानले पनि नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष, बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक राज्यका रूपमा परिभाषित गर्दै सबै नागरिकलाई धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकार दिएको छ।
नेपालमा हिन्दु धर्मको इतिहास अत्यन्त पुरानो र जटिल छ। यसको विकासलाई कुनै एक राजा वा एउटै समयबाट सुरु भएको भनेर सीमित गर्न मिल्दैन। लिच्छवि कालका अभिलेखदेखि पशुपतिनाथ, चाँगुनारायण, वैष्णव तथा शैव परम्परा र पछि मल्ल तथा शाहकालसम्म हिन्दु धार्मिक परम्पराले नेपालको राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ। पाँचौँ शताब्दीको चाँगुनारायण अभिलेख नेपालको प्रारम्भिक लिखित इतिहासका महत्त्वपूर्ण प्रमाणमध्ये पर्छ भने लिच्छवि तथा मल्ल शासकहरूले शैव, वैष्णव र शक्त परम्परालाई संरक्षण दिएका थिए। अठारौँ शताब्दीमा आधुनिक नेपालको राज्य निर्माणपछि नेपालले लामो समय आफूलाई हिन्दु राज्यका रूपमा परिभाषित गर्यो, र १९६० देखि १९९० सम्म हिन्दु पहिचान राज्यको औपचारिक तथा राजनीतिक रणनीतिको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्यो।
तर नेपालमा हिन्दु इतिहासको अर्थ अन्य धर्मको अनुपस्थिति भने होइन। काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यता यसको सबैभन्दा बलियो प्रमाण हो। स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथजस्ता बौद्ध सम्पदासँगै पशुपतिनाथ र चाँगुनारायणजस्ता हिन्दु सम्पदा एउटै सांस्कृतिक भूगोलमा विकसित भए। UNESCO ले काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यतालाई हिन्दु र बौद्ध परम्पराको सहअस्तित्व तथा मिश्रणको असाधारण उदाहरण मानेको छ। पाँचौँ शताब्दीदेखि नै यी दुई धार्मिक परम्पराबीच कलात्मक तथा सांस्कृतिक आदान–प्रदान भएको र सन् १५०० देखि १८०० को अवधिमा यसको विशेष उत्कर्ष भएको उल्लेख UNESCO ले गरेको छ। त्यसैले नेपालमा हिन्दु र बौद्धलाई इतिहासभरि पूर्णतः अलग–अलग र शत्रुतापूर्ण समुदायका रूपमा चित्रण गर्नु ऐतिहासिक वास्तविकतासँग मेल खाँदैन।
बौद्ध धर्मका सम्बन्धमा नेपालको योगदान विश्व इतिहासमै असाधारण छ, किनकि लुम्बिनीमा सिद्धार्थ गौतम बुद्धको जन्म भएको पुरातात्त्विकतथा अभिलेखीय प्रमाण छ। UNESCO का अनुसार अशोक स्तम्भको ब्राह्मी अभिलेखले लुम्बिनीलाई बुद्धको जन्मस्थलका रूपमा प्रमाणित गर्छ र त्यहाँ तेस्रो शताब्दी ईसापूर्वदेखि १५औँ शताब्दीसम्मका विहार तथा स्तूपका अवशेष भेटिएका छन्। काठमाडौं उपत्यकामा पनि बौद्ध धर्मले नेवार वज्रयान परम्परा, स्तूप, विहार, धातुकला, मूर्तिकला, वास्तुकला तथा धार्मिक संस्कृतिको विकासमा ठूलो योगदान दिएको छ। स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ र लुम्बिनी आज नेपालको धार्मिक सम्पदा मात्र नभई विश्वव्यापी सांस्कृतिक तथा पर्यटन सम्पदा हुन्।
नेपालमा मुस्लिम समुदायको इतिहास पनि केवल पछिल्ला केही दशकको इतिहास होइन। उपलब्ध ऐतिहासिक अध्ययनअनुसार काठमाडौं उपत्यकामा स्थायी रूपमा मुस्लिम समुदायको उपस्थिति मल्ल राजा रत्न मल्लको शासनकाल अर्थात् १५औँ शताब्दीको अन्त्यतिरदेखि स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। कश्मीरबाट आएका व्यापारीहरू काठमाडौंलाई कश्मीर–लद्दाख–ल्हासा व्यापार मार्गको केन्द्रका रूपमा प्रयोग गर्थे। पछि विभिन्न मल्ल शासकहरूले मुस्लिम व्यापारी, कारीगर, दरबारी, संगीतकर्मी तथा अन्य दक्ष जनशक्तिलाई आमन्त्रण गरे। केही मुस्लिम समुदायका व्यक्तिहरू प्रशासनिक लेखन, व्यापार, हस्तकला, धातु तथा हतियार निर्माणजस्ता क्षेत्रमा संलग्न थिए। पश्चिम नेपालका केही राज्यहरूले अफगान तथा भारतीय मुस्लिम विशेषज्ञलाई नेपाली सैनिकलाई बन्दुक तथा गोली–बारुदसम्बन्धी सीप सिकाउन प्रयोग गरेको ऐतिहासिक विवरण पनि पाइन्छ।
मुस्लिम समुदायको योगदानलाई केवल धार्मिक क्षेत्रमा सीमित गरेर हेर्नु पनि इतिहासलाई अपूर्ण बनाउनु हो। कश्मीरी व्यापारीहरूले नेपाल–तिब्बत व्यापारमा गलैँचा, शाल, ऊन तथा अन्य वस्तुको कारोबार गरे; केही मुस्लिम विशेषज्ञ दरबारका सल्लाहकार, लेखक, कलाकार, संगीतकर्मी र कारीगरका रूपमा कार्यरत थिए। फारसी र अरबी भाषाको प्रभावसमेत तत्कालीन दरबारी तथा प्रशासनिक संस्कृतिमा देखिन्छ। पछि राणा कालमा भारतबाट आएका मुस्लिम समुदायका मानिसहरू तराईमा कृषि, श्रम, व्यापार तथा विभिन्न पेशामा आबद्ध भए। १८५७ को भारतीय विद्रोहपछि पनि केही मुस्लिम परिवार नेपालमा शरण लिएर बसे। त्यसैले नेपाली मुस्लिमहरूलाई “बाहिरबाट आएका मानिस” भनेर मात्र परिभाषित गर्नु इतिहासको लामो प्रक्रियालाई अस्वीकार गर्नु हो; उनीहरू धेरै पुस्तादेखि नेपालको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक जीवनको हिस्सा छन्।
ख्रीष्टियन धर्मको इतिहास भने नेपालमा बौद्ध र हिन्दु धर्मको तुलनामा धेरै पछिल्लो हो, तर यसलाई पनि “केही वर्षअघिमात्र आएको धर्म” भन्न मिल्दैन। १६६२ मा जेसुइट पादरी अल्बर्ट डी’ओर्भिल र जोहान ग्रुबर काठमाडौं आएको विवरण पाइन्छ। त्यसपछि क्यापुचिन मिसनरीहरूले १७१५ मा काठमाडौं उपत्यकामा बस्ने अनुमति पाए र १७४० मा भक्तपुरलाई मुख्य केन्द्र बनाए। केही नेपालीले स्वेच्छाले ख्रीष्टियन धर्म स्वीकार गरे पनि १७६९ मा पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यका विजय गरेपछि क्यापुचिनहरूलाई नेपालबाट निष्कासन गरियो। त्यसपछि १९५० सम्म नेपालमा संगठित ख्रीष्टियन उपस्थितिमा ठूलो अवरोध रह्यो।
१९५० पछि भने नेपालको विकाससँग जोडिएको ख्रीष्टियन संस्थागत गतिविधि तीव्र भयो। १९५४ मा United Mission to Nepal स्थापना भयो र स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, ग्रामीण विकास, इन्जिनियरिङ तथा जलविद्युत् क्षेत्रमा काम विस्तार भयो। प्रारम्भिक चरणमा काठमाडौं उपत्यका र तानसेनमा स्वास्थ्य सेवाका परियोजना सुरु भएका थिए। यी संस्थाहरूले अस्पताल, विद्यालय, स्वास्थ्यकर्मी उत्पादन, ग्रामीण विकास र सामाजिक सेवामा योगदान गरे। तर यससँगै धर्मप्रचार तथा धर्म परिवर्तनसम्बन्धी बहस पनि नेपालको सार्वजनिक जीवनमा रहँदै आएको छ। त्यसैले ख्रीष्टियन समुदायको योगदानको मूल्याङ्कन गर्दा सेवा, शिक्षा र स्वास्थ्यका उपलब्धि तथा धर्म परिवर्तनसम्बन्धी विवाद—दुवै पक्षलाई तथ्यका आधारमा हेर्नुपर्छ, कुनै एउटै पक्षलाई मात्र प्रस्तुत गर्नु अनुसन्धानपूर्ण दृष्टिकोण हुँदैन।
अब प्रश्न उठ्छ—हिन्दु समाजका केही समूहले मुस्लिम, ख्रीष्टियन वा अन्य धर्मप्रति विरोध किन गर्छन्? यसको एउटै कारण छैन। नेपालको इतिहासमा धर्म र राज्यसत्ता लामो समयसम्म जोडिएका थिए; आधुनिक नेपालको निर्माणपछि राज्यले आफूलाई हिन्दु राज्यका रूपमा परिभाषित गरेको थियो। १९६०–१९९० को अवधिमा हिन्दु पहिचान राज्यको राजनीतिक संरचनासँग अझ स्पष्ट रूपमा जोडियो। बहुदलीय व्यवस्था, १९९० पछिको राजनीतिक परिवर्तन, १९९६–२००६ को द्वन्द्व, गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्षताको घोषणापछि यो संरचना बदलियो। यस परिवर्तनसँगै केही समूहमा आफ्नो परम्परागत पहिचान कमजोर भएको अनुभूति, धर्म परिवर्तनप्रतिको चिन्ता र राजनीतिक रूपमा धार्मिक पहिचानको प्रयोग बढेको देखिन्छ। तर यसलाई सबै हिन्दुको प्रतिनिधि दृष्टिकोण भन्न मिल्दैन। इतिहासले नेपालमा धार्मिक सहअस्तित्व, मिश्रण र अन्तरसम्बन्धको बलियो परम्परा पनि प्रमाणित गर्छ।
अन्तत नेपालको इतिहास कुनै एउटै धर्मको एकल कथा होइन; यो अनेक आस्था र समुदायले मिलेर बनाएको साझा सभ्यता हो। हिन्दुहरूले मन्दिर, संस्कृत साहित्य, दर्शन, पर्व, कला र राज्यसंस्थाको विकासमा ठूलो योगदान दिएका छन्; बौद्धहरूले लुम्बिनी, स्तूप, विहार, वज्रयान परम्परा, कला र विश्वशान्तिको प्रतीकात्मक विरासत दिएका छन्; मुस्लिमहरूले व्यापार, हस्तकला, प्रशासन, भाषा, संगीत, हतियार प्रविधि, कृषि तथा स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान दिएका छन्; ख्रीष्टियन संस्थाहरूले आधुनिक स्वास्थ्य, शिक्षा, ग्रामीण विकास तथा सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा योगदान गरेका छन्। यी योगदानको मूल्याङ्कन धर्मको आधारमा प्रतिस्पर्धा गराएर होइन, नेपालको साझा इतिहासमा उनीहरूले थपेको योगदानका आधारमा गरिनुपर्छ। आजको संविधानले पनि सनातनदेखि चलिआएको धर्म–संस्कृतिको संरक्षणसँगै धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्वतन्त्रतालाई स्वीकार गरेको छ। त्यसैले नेपालमा कसैले आफ्नो धर्म मान्न पाउने अधिकार सुरक्षित हुनु र अर्को धर्म मान्ने नेपालीको अधिकार पनि त्यत्तिकै सुरक्षित हुनु—यही नेपालको आधुनिक लोकतान्त्रिक र संवैधानिक बाटो हो।
