भक्तपुर बहुमुखी क्याम्पससँगै अवस्थित भाजु पुखु (भाज्या पुखु) भक्तपुरका प्राचीन जलाशयहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक पोखरी हो। स्थानीय नेवारी भाषामा “भाजु” को अर्थ बाजे वा पुर्खा भन्ने बुझिन्छ, जसका कारण यस पोखरीलाई पुर्खाहरूको स्मृति र धार्मिक आस्थासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। इतिहासविद्हरूका अनुसार यो पोखरी लिच्छविकालको उत्तरार्द्धदेखि मध्यकालीन मल्ल युगको प्रारम्भिक चरणसम्म निर्माण भएको मानिन्छ। करिब पाँच सय वर्षभन्दा बढी पुरानो इतिहास बोकेको यस पोखरीले भक्तपुरको जल व्यवस्थापन, धार्मिक परम्परा र सांस्कृतिक जीवनमा विशेष स्थान ओगटेको छ।
भाजु पुखुको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष यसको मध्यभागमा अवस्थित शिखर शैलीको जलेश्वर महादेव मन्दिर हो। वर्षाको समयमा पानीले चारैतिर घेरिएको अवस्थामा मन्दिरको दृश्य अत्यन्त मनमोहक देखिन्छ। हिन्दू धार्मिक विश्वासअनुसार जलेश्वर महादेव जलका अधिपति शिवको स्वरूप मानिन्छ। पानी र शिवको सम्बन्धलाई सृष्टि, संरक्षण र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। विशेष गरी श्रावण महिना, महाशिवरात्रि तथा बाला चतुर्दशीका अवसरमा यहाँ दर्शन र पूजा गर्ने भक्तजनको उल्लेखनीय भीड लाग्ने गरेको छ।
पौराणिक मान्यताअनुसार कुनै पनि नगरको केन्द्रमा जलाशय र शिवालयको स्थापना हुँदा त्यस क्षेत्र प्राकृतिक विपत्ति, महामारी र खडेरीबाट सुरक्षित रहने विश्वास थियो। यही अवधारणाअनुसार भक्तपुरका विभिन्न टोलमा पोखरी र मन्दिर निर्माण गरिएको पाइन्छ। भाजु पुखुको जलेश्वर महादेवलाई जलको सन्तुलन, वर्षा, उर्वरता तथा नगरको समृद्धिसँग जोडेर पूजा गर्ने परम्परा अझै जीवित छ। स्थानीय ज्येष्ठ नागरिकहरूका अनुसार विगतमा ठूलो धार्मिक अनुष्ठान वा वर्षा यज्ञअघि यस पोखरीमा विशेष पूजा गरिन्थ्यो।
इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा भाजु पुखुले धार्मिक केन्द्र मात्र नभई पानी सञ्चय गर्ने प्राकृतिक संरचनाका रूपमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको थियो। वर्षायाममा सङ्कलित पानीले वरपरका इनार, ढुंगेधारा र खेतीयोग्य जमिनमा जलस्तर कायम राख्न सहयोग पुग्थ्यो। त्यसबेलाको नगर योजना जलाशय, मन्दिर, विहार र बस्तीलाई परस्पर सम्बन्धित रूपमा विकास गर्ने अवधारणामा आधारित थियो। यस दृष्टिले भाजु पुखु भक्तपुरको परम्परागत जल व्यवस्थापन प्रणालीको उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ।
समयसँगै शहरीकरण, जनघनत्व वृद्धि तथा प्राकृतिक स्रोतमा परेको दबाबका कारण पोखरीको मौलिक स्वरूपमा केही परिवर्तन आएको भए पनि यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व भने यथावत् रहेको छ। विभिन्न समयमा स्थानीय समुदाय, गुठी, पुरातत्वसँग सम्बन्धित निकाय तथा भक्तपुर नगरपालिकाले यसको संरक्षण, सफाइ र पुनःसंरचनाका प्रयास गर्दै आएका छन्। जलाशय संरक्षणसँगै यहाँको धार्मिक वातावरण र ऐतिहासिक पहिचान जोगाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।
भाजु पुखु आज केवल एउटा पोखरी होइन, भक्तपुरको सभ्यता, वास्तुकला, धार्मिक आस्था र वातावरणीय चेतनाको सजीव दस्तावेज हो। यसको किनारमा उभिँदा लिच्छविकालीन जल व्यवस्थापन, मल्लकालीन कला, शिवभक्तिको परम्परा र नेवार समुदायको सांस्कृतिक जीवनशैलीलाई एकैसाथ अनुभूति गर्न सकिन्छ। यही कारणले यस पोखरीलाई भक्तपुरका अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एकका रूपमा अध्ययन, अनुसन्धान र संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता झन् बढेको छ।
लेखक तथा सङ्कलक:
पत्रकार दिपेश श्रेष्ठ
यस लेखमा समेटिएका ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा पौराणिक विवरणहरू उपलब्ध ऐतिहासिक अध्ययन, स्थानीय जनश्रुति, सांस्कृतिक परम्परा तथा विभिन्न सन्दर्भ सामग्रीको अध्ययनका आधारमा सङ्कलन गरी प्रस्तुत गरिएको हो।
