दिपेश श्रेष्ठ,। भक्तपुर नगरपालिका–१, सल्लाघारीमा अवस्थित रानीपोखरी केवल एउटा जलाशय मात्र होइन, भक्तपुरको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनसँग गाँसिएको एक महत्वपूर्ण सम्पदा हो। सयौं वर्षदेखि स्थानीय बस्तीको जीवनशैली, धार्मिक परम्परा र वातावरणीय सन्तुलनको अभिन्न अङ्गका रूपमा रहेको यो पोखरी समयको प्रवाहसँगै उपेक्षा, अतिक्रमण र संरक्षणको अभावका कारण अस्तित्व संकटमा पुगेको थियो। तर स्थानीय समुदायको निरन्तर चासो र भक्तपुर नगरपालिकाको संरक्षण अभियानले आज रानीपोखरीलाई पुनः जीवन दिएको छ।
इतिहासकारहरूका अनुसार भक्तपुर उपत्यकाका अधिकांश पोखरीहरू मल्लकालमा खानेपानीको स्रोत व्यवस्थापन, वर्षाको पानी सञ्चय, कृषि सिंचाइ तथा धार्मिक–सांस्कृतिक प्रयोजनलाई ध्यानमा राखेर निर्माण गरिएका थिए। रानीपोखरी पनि त्यही ऐतिहासिक जल प्रणालीको एक महत्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ। तत्कालीन शासकहरूले नगरको सौन्दर्य, वातावरणीय सन्तुलन र जनजीवनलाई सहज बनाउन निर्माण गरेका यस्ता पोखरीहरूले भक्तपुरको सभ्यता र समृद्धिको कथा बोकेका छन्।
समय परिवर्तनसँगै आधुनिक बस्ती विस्तार, अव्यवस्थित शहरीकरण र संरक्षणप्रतिको बेवास्ताले रानीपोखरीको स्वरूप बिग्रँदै गयो। पोखरीमा फोहोर थुप्रिने, पानी सुक्दै जाने र आसपासको क्षेत्र अतिक्रमणमा पर्ने अवस्थाले यसको ऐतिहासिक महत्व नै ओझेलमा पर्न थालेको थियो। एक समय स्थानीय समुदायको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको यो पोखरी हराउने चिन्ता बढ्दै गएको थियो।
यही अवस्थामा स्थानीय बासिन्दा, सम्पदा संरक्षणकर्मी तथा विभिन्न सरोकारवालाको पहलमा रानीपोखरी संरक्षण अभियान सुरु भयो। त्यसलाई भक्तपुर नगरपालिकाले प्राथमिकताका साथ अघि बढाउँदै पोखरीको सरसफाइ, पुनःनिर्माण, पानी व्यवस्थापन, वरपरको वातावरण संरक्षण तथा सौन्दर्यीकरणका कार्यहरू सञ्चालन गर्यो। संरक्षणका यी प्रयासले अहिले रानीपोखरी फेरि आफ्नो पुरानो स्वरूपमा फर्किन थालेको छ।
आज रानीपोखरी स्थानीयवासीका लागि विश्रामस्थल, बिहान–बेलुकाको पदयात्रा गर्ने स्थान तथा आन्तरिक र बाह्य पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। पोखरी वरपरको हरियाली, स्वच्छ वातावरण र ऐतिहासिक महत्वले यहाँ पुग्ने जो–कोहीलाई भक्तपुरको समृद्ध इतिहास सम्झाइदिन्छ। विशेषगरी युवा पुस्ताले यस्ता सम्पदामार्फत आफ्ना पुर्खाले निर्माण गरेको सभ्यता र सांस्कृतिक विरासतलाई बुझ्ने अवसर पाएका छन्।
भक्तपुरलाई जीवित संग्रहालय (Living Museum) का रूपमा चिनिन्छ। यहाँका मठ–मन्दिर, पाटी–पौवा, ढुङ्गेधारा र पोखरीहरू केवल भौतिक संरचना होइनन्, ती समाज, संस्कृति, कला, वास्तुकला र वातावरण संरक्षणका जीवित दस्तावेज हुन्। रानीपोखरीको पुनर्जीवनले यस्ता सम्पदाको संरक्षण केवल सरकारको दायित्व मात्र नभई स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिताबाट सम्भव हुने उदाहरण पनि प्रस्तुत गरेको छ।
सम्पदा संरक्षणका क्षेत्रमा भक्तपुर नगरपालिकाले पछिल्ला वर्षहरूमा गरेका प्रयासले ऐतिहासिक संरचनाहरूको पुनःस्थापना, पुराना पोखरीहरूको संरक्षण तथा सार्वजनिक सम्पदाको पुनर्जीवनमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। रानीपोखरी त्यसैको एउटा सफल उदाहरण बनेको छ, जहाँ इतिहास, संस्कृति, वातावरण र आधुनिक संरक्षण अभियान एकै ठाउँमा जोडिएका छन्।
आज रानीपोखरीको शान्त पानीमा प्रतिबिम्बित हुने हरियालीले केवल प्राकृतिक सौन्दर्य मात्र झल्काउँदैन, यसले भक्तपुरको गौरवशाली इतिहास, सम्पदा संरक्षणप्रतिको प्रतिबद्धता र भावी पुस्तालाई आफ्नो पहिचान हस्तान्तरण गर्ने साझा जिम्मेवारीको सन्देश पनि प्रवाह गरिरहेको छ। रानीपोखरीको पुनर्जीवनले इतिहासलाई जोगाउँदै भविष्यलाई समृद्ध बनाउने अभियानमा नयाँ आशा थपेको छ।
