‘यसपटक तीजमा मन हाँसेको छैन।’ हेटौँडाकी मेयर मीना कुमारी लामाको यो भावनाले यस वर्षको हरितालिका तीजको एउटा फरक तस्वीर प्रस्तुत गर्छ। देश बाढीपहिरोजस्ता विपत्तिबाट गुज्रिरहेका बेला उनले तीजलाई सादा र सिँगाररहित रूपमा मनाउन आग्रह गरेकी छन्। बाढीमा ज्यान गुमाएकाप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दै उनले सम्पर्कविहीनहरू सकुशल भेटिऊन् भन्ने कामनासमेत गरेकी छन्। जनप्रतिनिधिको हैसियतमा उत्सवभन्दा नागरिकको पीडा ठूलो भएको उनको सन्देशले सामाजिक संवेदनशीलताको पक्षलाई उजागर गरेको छ।
मिना कुमारी लामा हेटौँडा उपमहानगरपालिकाकी पहिलो महिला मेयर हुन्। हेटौँडा–११, नवलपुरमा वि.सं. २०३३ साल पुस २७ गते जन्मिएकी उनी शुक्रवीर लामा र सीतादेवी लामाकी जेठी छोरी हुन्। सामान्य पारिवारिक परिवेशमा हुर्किएकी लामाको बाल्यकाल हेटौँडामै बित्यो। उनको प्रारम्भिक शिक्षा हेटौँडा–११ स्थित त्रिभुवन माध्यमिक विद्यालयबाट भएको र त्यहीँबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरेको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। त्यसपछि उनले मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पसबाट समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर तथा वीरगञ्जस्थित हरिखेतान बहुमुखी क्याम्पसबाट एलएलबी अध्ययन गरेकी छन्।
लामाको राजनीतिक यात्रा भने किशोरावस्थामै सुरु भएको देखिन्छ। वि.सं. २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनको आन्दोलनताका विद्यार्थी जीवनबाट राजनीतिमा प्रवेश गरेकी उनी २०५२ सालमा अनेरास्ववियु मकवानपुरको जिल्ला कोषाध्यक्षको जिम्मेवारीमा पुगिन्। अध्ययनसँगै राजनीतिक सक्रियतालाई अघि बढाउँदै उनले संगठन निर्माण र सामाजिक मुद्दामा काम गर्ने अवसर पाइन्। त्यसक्रममा २०७१ सालमा तत्कालीन नेकपा एमाले मकवानपुरको उपसचिव तथा विद्यार्थी इन्चार्ज र अखिल नेपाल महिला संघ मकवानपुरको जिल्ला सचिवको जिम्मेवारी सम्हालिन्।
राजनीतिक यात्राकै क्रममा उनको सक्रियता महिला तथा आदिवासी जनजातिका मुद्दासम्म विस्तार भयो। वि.सं. २०७२ सालमा उनी नेपाल लोकतान्त्रिक आदिवासी जनजाति महासंघको केन्द्रीय सदस्य तथा आदिवासी जनजाति जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरको उपाध्यक्ष बनेकी थिइन्। राजनीतिक भूमिकासँगै सामाजिक क्षेत्रमा पनि उनको सक्रियता रह्यो। सार्वजनिक विवरणअनुसार उनले बालविकासको क्षेत्रमा करिब एक दशक काम गरेकी छन् र सन् २०१८ देखि लायन्स क्लब अफ पाथिभरासँग पनि आबद्ध रहँदै आएकी छन्। यस पृष्ठभूमिले उनको राजनीतिक पहिचानलाई केवल पार्टीगत भूमिकामा सीमित नराखी महिला, बालबालिका तथा सामाजिक विकाससँग जोडेको देखिन्छ।
व्यक्तिगत जीवनमा पनि लामाले राजनीति, अध्ययन र परिवारलाई सँगसँगै अघि बढाएकी छन्। सार्वजनिक विवरणअनुसार उनको विवाह २०५४ सालमा हेटौँडा–१ का सुनकुमार लामासँग भएको हो र उनीहरूका एक छोरा र एक छोरी छन्। परिवारको सहयोगसँगै उनले लामो राजनीतिक यात्रा तय गरेकी हुन्। सामान्य पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट अघि बढेर स्थानीय राजनीतिमा नेतृत्व स्थापित गर्नु उनका लागि व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र नभई महिलाको राजनीतिक सहभागिताको दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
२०७४ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा नेकपा एमालेबाट उम्मेदवार बनेर लामा हेटौँडा उपमहानगरपालिकाको उपप्रमुखमा निर्वाचित भइन्। पाँच वर्ष उपप्रमुखको जिम्मेवारी सम्हालेपछि उनको राजनीतिक अनुभव अझ फराकिलो भयो। एमाले विभाजनपछि उनी नेकपा एकीकृत समाजवादीमा आबद्ध भइन् र २०७९ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा पाँचदलीय गठबन्धनका तर्फबाट हेटौँडाको मेयर पदमा उम्मेदवार बनिन्। उनले २३ हजार ७५ मत प्राप्त गर्दै एमालेका अनन्तप्रसाद पौडेललाई २ हजार १६७ मतले पराजित गरिन्। यससँगै उनी हेटौँडा उपमहानगरपालिकाको पहिलो महिला मेयर बन्न सफल भइन्।
मेयरका रूपमा लामाको कार्यकालमा स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, रोजगारी र पूर्वाधारलाई प्राथमिकता दिइएको देखिन्छ। हालसम्म नगरका १९ वटै वडामा २२ वटा स्वास्थ्य भवन निर्माण गरिएको, चार स्थानमा प्रसूति सेवा केन्द्र सञ्चालनमा ल्याइएको तथा हटिया र पदमपोखरी अस्पताल सञ्चालन गरिएको उनको पछिल्लो विवरणमा उल्लेख छ। नगरले करिब ८ हजार परिवारलाई १० हजार लिटरका दरले निःशुल्क खानेपानी उपलब्ध गराएको तथा नियमित स्वास्थ्य शिविर र जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको पनि जनाइएको छ।
शिक्षाको क्षेत्रमा पनि नगरपालिकाले विद्यालय एकीकरण, यातायातसँग विद्यालय जोड्ने नीति, विपन्न विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति तथा दुर्गम क्षेत्रका छात्राका लागि छात्रावास सुविधाजस्ता कार्यक्रम अघि बढाएको लामाले बताएकी छन्। उपमहानगरको अभिभावकत्वमा कानुन र कृषि विज्ञानमा स्नातक तहका कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याइएको तथा विपन्न विद्यार्थीलाई एमबीबीएसलगायत अध्ययनका लागि सहयोग गरिएको पनि सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। महिलालाई सीप र रोजगारीसँग जोड्ने कार्यक्रमलाई समेत उनले निरन्तरता दिएकी छन्। पछिल्लो समय सीपमूलक तालिममार्फत महिलालाई स्वरोजगार र आर्थिक उपार्जनसँग जोड्नुपर्नेमा उनले जोड दिएकी छन्।
मेयर पद सम्हालेकै दिन लामाले १ हजार ५४१ अति विपन्न परिवारलाई निःशुल्क स्वास्थ्य बीमा गर्ने निर्णय गरेकी थिइन्। त्यसैगरी विपन्न विद्यार्थीका लागि मेयर छात्रवृत्ति कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने निर्णयसमेत गरिएको थियो। महिला तथा बालबालिकामैत्री नगर, ज्येष्ठ नागरिकका लागि स्वास्थ्य सेवा, सीप विकास, रोजगारी र सामाजिक समावेशीकरणलाई उनले आफ्नो राजनीतिक तथा स्थानीय शासनको प्राथमिकतामा राख्दै आएकी छन्।
यसरी हेर्दा मीना लामा केवल हेटौँडाको पहिलो महिला मेयरका रूपमा मात्र चिनिने व्यक्तित्व होइनन्; विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको करिब चार दशक लामो राजनीतिक यात्राबाट स्थानीय सरकारको नेतृत्वमा पुगेकी महिला नेतृ हुन्। सामान्य पारिवारिक पृष्ठभूमि, उच्च शिक्षा, महिला तथा आदिवासी जनजातिका क्षेत्रमा सक्रियता, उपमेयरको अनुभव र त्यसपछि मेयरको जिम्मेवारीसम्मको यात्राले उनको राजनीतिक परिचय निर्माण गरेको छ। अहिले भने उनको नेतृत्वको अर्को परीक्षा विकास र पूर्वाधारभन्दा पनि नागरिकको दुःख–पीडासँग कसरी जोडिन्छ भन्नेमा देखिन्छ। त्यसैले बाढीपीडितको पीडाबीच ‘यसपटक तीजमा मन हाँसेको छैन’ भन्ने उनको अभिव्यक्ति एउटा जनप्रतिनिधिको औपचारिक सन्देशभन्दा बढी नागरिकको दुःखमा आफूलाई उभ्याउने संवेदनशीलताको अभिव्यक्ति बनेको छ।
