” महिला संगठन निर्माणदेखि विशेष महाधिवेशनको अभियानसम्म सक्रिय नेतृको राजनीतिक योगदानमाथि प्रश्न; भक्तपुर कांग्रेसभित्र उठ्नुपर्ने बहस “
✍️दिपेश श्रेष्ठ, भक्तपुर । राजनीतिमा निर्वाचन जित्नु र हार्नु लोकतान्त्रिक प्रक्रियाका सामान्य परिणाम हुन्। तर कुनै नेताको राजनीतिक मूल्याङ्कन एउटा निर्वाचनको नतिजा वा पार्टीको आन्तरिक प्रतिस्पर्धामा प्राप्त मतका आधारमा मात्र गर्नु उचित हुँदैन। संगठन निर्माणमा पुर्याएको योगदान, कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध, सामाजिक रूपान्तरणमा खेलेको भूमिका र पार्टीलाई कठिन परिस्थितिमा दिएको साथ पनि नेतृत्वको मूल्याङ्कनका आधार हुन्। यही सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेस भक्तपुरकी नेतृ सरु बानियाँको राजनीतिक यात्रा र पार्टीभित्र उनको पछिल्लो अवस्थालाई लिएर गम्भीर प्रश्न उठेको छ—आखिर सरु बानियाँको गल्ती के थियो?
नेपाल महिला संघ भक्तपुरको नेतृत्वमा रहेर महिलालाई राजनीतिक गतिविधिमा सहभागी गराउने, उनीहरूको क्षमता विकास गर्ने र सामाजिक तथा आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गर्ने अभियानमा सक्रिय रहेको परिचय बनाएकी बानियाँको राजनीतिक यात्रालाई सामान्य प्रतिस्पर्धाको घटनाका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। पार्टीको संगठन विस्तारमा योगदान दिएको दाबी गरिएकी नेतृलाई आफ्नै पार्टीको आन्तरिक प्रतिस्पर्धामा पछाडि पारिनुको कारण के हो भन्ने प्रश्न अहिले बहसको विषय बन्न सक्छ। विशेषगरी महिला नेतृत्वलाई अगाडि बढाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने नेपाली कांग्रेसले व्यवहारमा आफ्ना महिला नेतृको योगदानलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्छ भन्ने विषय यससँग जोडिएको छ।
महिला नेतृत्व र संगठन निर्माणमा सरुको भूमिका :
सरु बानियाँको सार्वजनिक राजनीतिक परिचय नेपाल महिला संघ भक्तपुरको नेतृत्वसँग जोडिएको छ। महिला संघको जिल्ला अध्यक्षका रूपमा उनले महिला क्षमता अभिवृद्धिसम्बन्धी कार्यक्रमहरूमा सहभागिता जनाएको साथै, २०७३ साल फागुनमा भक्तपुरमा आयोजित महिला क्षमता विकाससम्बन्धी कार्यक्रममा उनको नेतृत्वदायी भूमिका रहेको थियो। त्यसैगरी, २०७७ सालमा नारी दिवसको अवसरमा सामाजिक क्षेत्रमा सक्रिय महिलालाई सम्मान गर्ने कार्यक्रममा पनि उनको नाम समावेश भएको थियो।
यसले के बताउँछ भने, बानियाँको सक्रियता केवल पार्टीको पदमा सीमित नभई महिला सशक्तीकरण र सामाजिक गतिविधिसँग समेत जोडिएको देखाउँछन्। महिलालाई घरायसी जिम्मेवारीमा मात्र सीमित नराखी सीपमूलक तालिम, व्यवसाय र आयआर्जनका अवसरतर्फ प्रेरित गर्नु आजको समाजको महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हो। महिलालाई आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउनु भनेको परिवारको जीवनस्तर उकास्नुका साथै समाज र राजनीतिमा उनीहरूको निर्णय क्षमता बढाउनु पनि हो।
बानियाँले महिला संगठनमार्फत यस्ता गतिविधिलाई प्राथमिकता दिएको उनका समर्थकहरू तथा पार्टीकाे जिल्ला तथा प्रदेशका नेता कार्यकर्ताहरुकाे भनाइ छ। अन्य राजनीतिक दलमा आबद्ध महिलालाई समेत नेपाली कांग्रेसको संगठनमा सहभागी हुन प्रेरित गरेको र महिलाको राजनीतिक सहभागिता बढाउन प्रयास गरेको देखिन्छ ।
निर्वाचनमा पराजित हुँदैमा राजनीतिक योगदान समाप्त हुँदैन:
२०७४ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले सरु बानियाँलाई चाँगुनारायण नगरपालिकाको उपप्रमुख पदमा उम्मेदवार बनाएको थियो। उक्त निर्वाचनमा उनले ७ हजार ४७६ मत प्राप्त गरेकी थिइन् भने नेकपा एमालेकी उम्मेदवार बिना बाँस्तोलाले ८ हजार ७७९ मतसहित विजय हासिल गरेकी थिइन्। निर्वाचनको नतिजाले बानियाँलाई उपप्रमुख बन्नबाट रोके पनि त्यसले उनको राजनीतिक यात्रालाई समाप्त गरेको थिएन।
निर्वाचनमा पराजित हुनु र संगठनभित्र असफल हुनु एउटै कुरा होइन। कुनै उम्मेदवारले जनताको मत प्राप्त गर्न नसक्नुका कारण अनेक हुन सक्छन्। तर पार्टीको संगठनमा सक्रिय रहनु, कार्यकर्तासँग सम्बन्ध कायम गर्नु र आगामी पुस्ताका महिला नेतृलाई अगाडि बढाउनु पनि राजनीतिक यात्राका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
भक्तपुरको राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा कांग्रेसका उम्मेदवारलाई जिताउन संगठनका विभिन्न तहमा खटिएका नेता तथा कार्यकर्ताको योगदानलाई पनि उचित स्थान दिनुपर्छ। निर्वाचनमा विजयी हुने उम्मेदवारको चर्चा हुनु स्वाभाविक हो, तर त्यही विजयका लागि खटिएका संगठनकर्ता र महिला नेतृको भूमिकालाई बिर्सनु हुँदैन। सरु बानियाँको योगदानको मूल्याङ्कन गर्दा पनि यही मापदण्ड लागू हुनुपर्छ।
कांग्रेसको विजय अभियानमा सक्रिय, तर आफ्नै राजनीतिक अवसरमा प्रश्न
भक्तपुर क्षेत्र नम्बर १ को प्रदेशसभा उपनिर्वाचनमा २०७६ सालमा नेपाली कांग्रेसका कृष्णलाल भँडेल विजयी भएका थिए। उक्त विजयपछि आयोजित कार्यक्रममा महिला संघ भक्तपुरकी अध्यक्षका रूपमा बानियाँको सहभागिता रहेको थियो। यसले उनी पार्टीका चुनावी गतिविधिमा सक्रिय रहेको देखाउँछ।
तर चुनावी अभियानमा उनको व्यक्तिगत योगदान कति थियो, कुन क्षेत्रमा उनले कति संगठनात्मक जिम्मेवारी निर्वाह गरिन् र त्यसले परिणाममा कस्तो प्रभाव पार्यो भन्ने विषयमा थप तथ्य आवश्यक छन्। कुनै निर्वाचनको सम्पूर्ण सफलता वा असफलता एउटै व्यक्तिलाई दिन सकिँदैन। तथापि, पार्टीका लागि निरन्तर खटिएका व्यक्तिको राजनीतिक भविष्यबारे छलफल गर्दा उनीहरूको योगदानलाई बेवास्ता गर्नु पनि न्यायोचित हुँदैन।
बानियाँको राजनीतिक यात्रामा देखिएको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पार्टीभित्रको प्रतिनिधित्व र नेतृत्व विकासको प्रश्न हो। पार्टीका विभिन्न तहमा महिला नेतृलाई अवसर दिनुपर्ने विषय नेपाली कांग्रेसले लामो समयदेखि उठाउँदै आएको छ। तर अवसर वितरण गर्ने आन्तरिक प्रक्रियामा महिलाको अनुभव, संगठनात्मक क्षमता र राजनीतिक प्रतिबद्धतालाई कति प्राथमिकता दिइन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर व्यवहारबाट देखिनुपर्छ।
विशेष महाधिवेशनको पक्षमा उभिएकी नेतृ :
नेपाली कांग्रेसभित्र नेतृत्व परिवर्तन, पुस्तान्तरण र संगठन सुधारको बहस चलिरहेका बेला सरु बानियाँ विशेष महाधिवेशनको पक्षमा सक्रिय रहेको थियो।
विशेष महाधिवेशनको पक्षमा उभिनु वा त्यसको विपक्षमा रहनु कुनै पनि नेताको राजनीतिक स्वतन्त्रतासँग सम्बन्धित विषय हो। पार्टीभित्र फरक धारणा राख्ने अधिकार सबै नेता तथा कार्यकर्तालाई हुनुपर्छ। विचारका आधारमा प्रतिस्पर्धा हुनु लोकतान्त्रिक अभ्यास हो, तर विचार फरक भएकै कारण कसैको योगदानको मूल्याङ्कनमा पूर्वाग्रह राखिएको हो भने त्यसबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ।
यहीँनेर सरु बानियाँको राजनीतिक अवस्थाबारे बहस आवश्यक देखिन्छ। उनी विशेष महाधिवेशनको पक्षमा सक्रिय भएकै कारण पार्टीभित्र कुनै समूहगत असन्तुष्टिको सामना गर्नुपर्यो कि परेन? उनको पछिल्लो आन्तरिक निर्वाचनको परिणाममा राजनीतिक विचारको प्रभाव थियो कि थिएन? यी प्रश्नको जवाफ अनुमानका आधारमा होइन, सम्बन्धित नेता, प्रतिनिधि र पार्टीका जिम्मेवार व्यक्तिहरूको भनाइ तथा प्रमाणका आधारमा खोजिनुपर्छ।
आखिर सरु बानियाँलाई किन हराइयो? :
नेपाली कांग्रेस भक्तपुरका नेता तथा कार्यकर्तासामु अहिले उठाउनुपर्ने मुख्य प्रश्न यही हो। संगठनमा सक्रिय रहेको, महिला संघको नेतृत्व गरेको र पार्टीको राजनीतिक अभियानमा सहभागी हुँदै आएको नेतृलाई आन्तरिक प्रतिस्पर्धामा पछि पार्नुको कारण के थियो? उनलाई समर्थन नगर्ने प्रतिनिधिहरूसँग उनको राजनीतिक क्षमता, संगठनात्मक योगदान वा नेतृत्वसम्बन्धी कुनै ठोस असहमति थियो भने त्यो सार्वजनिक बहसमा आउनुपर्छ।
महिला नेतृत्वको विकासलाई प्राथमिकता दिने पार्टीले सक्षम महिला नेतृलाई अवसर दिनुपर्छ भन्ने माग गर्नु र निर्वाचनको परिणामलाई अस्वीकार गर्नु फरक विषय हुन्। लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धामा मतदाताको निर्णय स्वीकार गर्नुपर्छ। तर परिणामपछि त्यसको राजनीतिक सन्देश, प्रतिनिधिहरूको छनोटको आधार र संगठनमा परेको प्रभावबारे समीक्षा गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
यदि बानियाँको पराजय सामान्य प्रतिस्पर्धाको परिणाम हो भने त्यसलाई त्यही रूपमा बुझ्नुपर्छ। यदि कुनै समूहगत समीकरण, राजनीतिक असहमति वा अन्य कारणले उनको सम्भावनामा असर पारेको हो भने त्यसबारे सम्बन्धित पक्षले तथ्यसहित स्पष्ट पार्नुपर्छ। प्रमाणबिना कसैलाई दोषी ठहर गर्नु उचित हुँदैन, तर प्रश्न उठाउनै नहुने वातावरण बनाउनु पनि आन्तरिक लोकतन्त्रका लागि राम्रो संकेत होइन।
कांग्रेसले महिला नेतृलाई संगठनमा जिम्मेवारी दिने मात्र होइन, उनीहरूको राजनीतिक क्षमता विकास र माथिल्लो तहमा प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने वातावरण पनि बनाउनुपर्छ। महिला संघको नेतृत्वमा रहेकी व्यक्तिको योगदानको मूल्याङ्कन गर्दा उनको समूहगत निकटता वा तत्कालीन राजनीतिक समीकरणभन्दा बाहिर रहेर वस्तुनिष्ठ मापदण्ड अपनाउन आवश्यक छ।
आगामी निर्वाचनमा कांग्रेसले बुझ्नुपर्ने सन्देश :
स्थानीय तह र प्रदेश निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा राजनीतिक दलका लागि संगठनात्मक एकता, कार्यकर्ताको मनोबल र जनविश्वास महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। पार्टीभित्र योगदान गर्ने नेता तथा कार्यकर्ताले आफूलाई सम्मानित र न्यायोचित रूपमा मूल्याङ्कन गरिएको महसुस गरेमा संगठन बलियो बन्न सक्छ। उल्टो, निरन्तर काम गर्ने व्यक्तिको योगदानलाई बेवास्ता गरिएको अनुभूति फैलियो भने त्यसले संगठनभित्र असन्तुष्टि बढाउन सक्छ।
सरु बानियाँसँग जोडिएको बहसलाई व्यक्तिगत प्रतिशोध वा गुटगत आरोपमा सीमित गर्नुको सट्टा कांग्रेसभित्र महिला नेतृत्वको अवसर, आन्तरिक निर्वाचनको पारदर्शिता र संगठन निर्माणमा योगदानको मूल्याङ्कन कसरी गर्ने भन्ने व्यापक बहसका रूपमा अघि बढाउनु उपयुक्त हुन्छ।
महिला मतदाताको राजनीतिक प्रभाव महत्त्वपूर्ण छ, तर उनीहरूको मत कुनै नेताको व्यक्तिगत नियन्त्रणमा हुन्छ भन्ने बुझाइ सही होइन। महिलाले पनि आफ्नो विवेक, राजनीतिक विचार र स्थानीय आवश्यकताका आधारमा मतदान गर्छन्। त्यसैले महिला नेतृत्वको वास्तविक शक्ति संगठनात्मक क्षमता, जनसम्बन्ध र विश्वसनीयतामा आधारित हुनुपर्छ।
सरु बानियाँले आगामी दिनमा आफ्नो राजनीतिक अनुभवलाई कसरी उपयोग गर्छिन् भन्ने कुरा उनको आफ्नै निर्णय र कार्यशैलीमा निर्भर हुनेछ। उनीमाथि विश्वास गर्ने कार्यकर्ताले पनि असन्तुष्टिलाई संगठन निर्माण, नेतृत्व विकास र नीतिगत बहसमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ। यसले उनको राजनीतिक भविष्य मात्र होइन, कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई समेत बलियो बनाउन सक्छ।
तर, प्रश्न सरुको हारको होइन, कांग्रेसको मूल्याङ्कन पद्धतिको हो :
सरु बानियाँको राजनीतिक यात्रालाई एउटा आन्तरिक निर्वाचनको परिणाममा सीमित गरेर हेर्नु उचित हुँदैन। महिला संगठनको नेतृत्व, क्षमता अभिवृद्धिका गतिविधिमा सहभागिता, स्थानीय निर्वाचनमा उम्मेदवारी र पार्टीभित्रको नेतृत्व परिवर्तनसम्बन्धी बहसमा उनको सक्रियताले उनको राजनीतिक परिचय निर्माण गरेको देखिन्छ।
तर उनको पछिल्लो पराजयको वास्तविक कारण के थियो भन्ने विषय पुष्टि भएका तथ्य र सम्बन्धित पक्षको भनाइबाट स्पष्ट हुनुपर्छ। त्यसैले नेपाली कांग्रेस भक्तपुरका नेता, कार्यकर्ता र प्रतिनिधिहरूले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने बेला आएको छ।
” सरु बानियाँलाई हराउनुपर्ने कारण के थियो? उनको राजनीतिक क्षमता कमजोर थियो, संगठनात्मक योगदान अपर्याप्त थियो, कि पार्टीभित्रको प्रतिस्पर्धाले उनको सम्भावनालाई पछाडि पार्यो? “
यी प्रश्नको जवाफ व्यक्तिगत आरोपमा होइन, तथ्य, तर्क र निष्पक्ष मूल्याङ्कनमा खोजिनुपर्छ। किनकि लोकतान्त्रिक पार्टीको वास्तविक शक्ति आफ्ना नेताहरूलाई जिताउनुमा मात्र होइन, योग्य नेतृत्वलाई निष्पक्ष अवसर दिनु र असहमतिका बीच पनि आन्तरिक लोकतन्त्रको सम्मान गर्नुमा निहित हुन्छ।
” नेपाली कांग्रेस भक्तपुरले यसको जवाफ दिनुपर्छ—सरु बानियाँको कमजोरी के थियो, र उनलाई पराजित गर्दा पार्टीले के हासिल गर्यो? “
