✍️दिपेश श्रेष्ठ। दशैँ हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको महान् पर्व मात्र होइन, नेपाली समाजमा पारिवारिक मिलन, आत्मीयता, आपसी सहयोग र सामाजिक सद्भाव कायम गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हो। यो धर्म र संस्कृतिसँगै जोडिएको यस्तो परम्परा हो, जसले टाढिएका आफन्तलाई नजिक ल्याउँछ, मनमुटाव बिर्सेर सम्बन्ध सुधार्ने अवसर दिन्छ र परिवार तथा समाजलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने काम गर्छ। त्यसैले दशैँको महत्त्वलाई टीका, जमरा र धार्मिक विधिमा मात्र सीमित गरेर हेर्नु यसको व्यापक सांस्कृतिक र सामाजिक पक्षलाई बेवास्ता गर्नु हो।
दशैँको सुरुवात र धार्मिक मान्यता
दशैँको धार्मिक आधार हिन्दु धर्मका पौराणिक मान्यताहरूसँग जोडिएको छ। देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई असत्यमाथि सत्य र अन्यायमाथि न्यायको विजयका रूपमा लिइन्छ। त्यसैगरी, भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको कथालाई पनि विजयादशमीसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। यी कथाले अन्याय र अहङ्कारको अन्त्य गर्दै सत्य, धर्म र सदाचारको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छन्।
यसको वर्तमान स्वरूप लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएका धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक अभ्यास र सामाजिक परम्पराको परिणाम हो। नेपालमा पनि विभिन्न समुदाय र क्षेत्रअनुसार दशैँ मनाउने विधि तथा शैलीमा विविधता पाइन्छ। समयक्रममा धार्मिक आस्थासँगै पारिवारिक भेटघाट र सामाजिक सम्बन्धको महत्त्व यस पर्वसँग गहिरोसँग जोडिँदै गएको छ।
विगतको दशैँ : सीमित साधन, असीम आत्मीयता
विगतको दशैँ सम्झँदा गाउँघरको चहलपहल, घरआँगनको सरसफाइ, नयाँ लुगा, लिङ्गे पिङ, मीठा परिकार र आफन्तसँगको भेटघाटको सम्झना आउँछ। त्यतिबेला यातायात र सञ्चारका साधन सीमित थिए। टाढा रहेका परिवारका सदस्यसँग नियमित सम्पर्क गर्न सहज थिएन। त्यसैले दशैँ घर फर्कने, आफन्त भेट्ने, अग्रजबाट आशीर्वाद लिने र वर्षभरिका दुःख–सुख साटासाट गर्ने विशेष अवसर बन्थ्यो।
आर्थिक अवस्था सबैको समान थिएन, तर चाड मनाउने उत्साहमा आत्मीयताको ठूलो भूमिका हुन्थ्यो। नयाँ लुगा किन्न नसक्नेले पुरानै लुगालाई सफा गरेर लगाउँथे, घरमा उपलब्ध खानेकुरालाई मिलाएर परिकार बनाइन्थ्यो र भएको मीठोमसिनो परिवार तथा छिमेकीसँग बाँडेर खाइन्थ्यो। मासु, चिउरा, सेलरोटी, खीरजस्ता परिकारले चाडको रौनक बढाउँथे। गाउँघरमा पिङ खेल्ने, मेलापात र सामूहिक गतिविधिमा सहभागी हुने तथा आफन्तको घरमा पुगेर शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलनले दशैँलाई सामूहिक खुसीको पर्व बनाउँथ्यो।
त्यतिबेलाको दशैँको विशेषता प्रशस्त धनसम्पत्ति वा महँगा सामग्रीमा थिएन। लामो समयपछि भेटिएका आफन्तसँग सँगै बस्न पाउनु, एउटै थालमा खाना बाँडेर खानु र मनका कुरा खुलस्त भन्न पाउनु नै ठूलो खुसी मानिन्थ्यो। साधन कम भए पनि सम्बन्धप्रतिको लगाव र एकअर्कालाई समय दिने संस्कारले चाडलाई विशेष बनाउँथ्यो।
बदलिँदो समय र घट्दो पारिवारिक आत्मीयता
समयसँगै नेपाली समाजको जीवनशैलीमा व्यापक परिवर्तन आएको छ। शिक्षा, रोजगारी, वैदेशिक रोजगार र सहरीकरणका कारण परिवारका सदस्य विभिन्न ठाउँमा छरिएका छन्। संयुक्त परिवारको ठाउँमा एकल परिवार बढेका छन् र सबै सदस्यलाई दशैँमा एउटै घरमा भेला हुन पनि कठिन हुँदै गएको छ। प्रविधिले टाढा रहेका आफन्तसँग कुराकानी गर्न सहज बनाएको भए पनि प्रत्यक्ष भेटघाट र सँगै बिताएको समयको आत्मीयता सधैँ त्यसले पूरा गर्न सक्दैन।
अर्कोतर्फ, आधुनिक जीवनको व्यस्तता र व्यक्तिगत प्राथमिकताले पारिवारिक सम्बन्धका लागि समय निकाल्न कठिन बनाएको छ। एउटै घरमा भेला हुँदा पनि मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमा व्यस्त रहने प्रवृत्तिले आपसी संवादलाई कमजोर बनाउन सक्छ। औपचारिक शुभकामना आदानप्रदान बढे पनि मनका कुरा सुन्ने, सम्बन्धका समस्या बुझ्ने र एकअर्काको दुःख–सुखमा सहभागी हुने अभ्यासले सधैँ समान महत्त्व पाएको देखिँदैन।
दशैँको अर्को चुनौती देखावटीपन र बढ्दो आर्थिक प्रतिस्पर्धा हो। महँगा लुगा, उपहार र भोजभतेरलाई चाडको प्रतिष्ठासँग जोड्दा आफ्नो आर्थिक अवस्थाभन्दा बढी खर्च गर्ने दबाब सिर्जना हुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा ऋण लिएर चाड मनाउने वा अरूसँग तुलना गरेर आफ्नो खुसी मापन गर्ने प्रवृत्तिले दशैँलाई आनन्दभन्दा आर्थिक बोझको विषय बनाइदिन्छ।
यद्यपि सबै परिवारमा दशैँको महत्त्व घटेको छ भन्न मिल्दैन। धेरै परिवारले अझै पनि परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आत्मीयताका साथ पर्व मनाइरहेका छन्। तर केही ठाउँमा चाडको बाहिरी तामझामले यसको मूल उद्देश्यलाई ओझेलमा पार्दै गएको चिन्ता भने असान्दर्भिक होइन। दशैँको वास्तविक मूल्य खर्चको परिमाणमा होइन, यसले मानिसबीच कस्तो सम्बन्ध निर्माण गर्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।
धर्मभन्दा पर मानवीय सम्बन्ध र सामाजिक सद्भाव
दशैँ हिन्दु धर्मको आस्था र परम्परासँग सम्बन्धित भए पनि यसले दिने प्रेम, क्षमा, सहयोग र सम्मानको सन्देश व्यापक मानवीय मूल्यसँग जोडिएको छ। परिवारका सदस्यबीचको मनमुटाव हटाउने, टाढिएका आफन्तसँग सम्बन्ध सुधार्ने र दुःखमा परेका मानिसलाई सहयोग गर्ने अवसरका रूपमा यस पर्वलाई उपयोग गर्न सकिन्छ।
नेपाली समाज विविध धर्म, भाषा, जातजाति र संस्कृतिले बनेको छ। यस्तो समाजमा आफ्नो धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचान जोगाउनु जति महत्त्वपूर्ण छ, अरूको आस्था र परम्पराको सम्मान गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। दशैँको अवसरमा फरक धार्मिक समुदायका छिमेकी तथा साथीभाइसँग शुभकामना साटासाट गर्नु, एकअर्काको संस्कृतिप्रति सम्मान देखाउनु र सामाजिक काममा सहकार्य गर्नुले सद्भावलाई बलियो बनाउँछ।
त्यसैगरी, चाडपर्वको खुसी आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार, एक्ला ज्येष्ठ नागरिक र सहयोगको आवश्यकता भएका व्यक्तिसम्म पुर्याउन सकियो भने यसको सामाजिक महत्त्व अझ बढ्छ। आफूसँग भएको कुरा बाँड्नु र अरूलाई पनि खुसीमा सहभागी गराउनु नै हाम्रो संस्कृतिको मानवीय पक्ष हो।
दशैँको मौलिकता जोगाउने जिम्मेवारी
दशैँको परम्परा जोगाउन अनावश्यक खर्च वा भव्य आयोजनाको आवश्यकता छैन। परिवारका सदस्यसँग समय बिताउने, अग्रजका अनुभव सुन्ने, बालबालिकालाई संस्कृति र परम्पराको महत्त्व बुझाउने तथा आफन्तसँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिने अभ्यास नै यसको सार संरक्षण गर्ने प्रभावकारी उपाय हुन्।
घर फर्कन नसक्ने आफन्तसँग समय निकालेर संवाद गर्नु, परिवारका सदस्यको आर्थिक अवस्थालाई सम्मान गर्नु र कसैलाई पनि चाड मनाउन नसकेको कारणले हीनभावना महसुस हुन नदिनु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। परम्परा जोगाउनु भनेको पुराना चलनलाई यथावत् दोहोर्याउनु मात्र होइन; तिनमा निहित सकारात्मक मूल्यलाई समयअनुसार जीवन्त राख्नु पनि हो।
हामीले दशैँलाई खर्च र प्रदर्शनको प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त गर्दै सम्बन्ध सुधार्ने, सहानुभूति व्यक्त गर्ने र सामाजिक उत्तरदायित्व पूरा गर्ने अवसर बनाउन सक्नुपर्छ। यसो गर्न सके नयाँ पुस्ताले पनि दशैँलाई केवल बिदा वा उत्सवका रूपमा होइन, परिवार र समाजलाई जोड्ने अर्थपूर्ण परम्पराका रूपमा बुझ्नेछ।
दशैँको वास्तविक महत्त्व धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक निरन्तरता र मानवीय सम्बन्धको समन्वयमा छ। विगतमा सीमित साधनस्रोतका बीच पनि मानिसहरू एकअर्कालाई समय दिन्थे, भएको कुरा बाँडेर खान्थे र भेटघाटलाई ठूलो खुसी मान्थे। आज सुविधा र प्रविधि बढेका छन्, तर सम्बन्धलाई समय दिने र आत्मीयता जोगाउने चुनौती पनि थपिएको छ।
त्यसैले अबको आवश्यकता दशैँलाई अझ खर्चिलो बनाउनु होइन, अझ आत्मीय बनाउनु हो। महँगा उपहारभन्दा प्रेमपूर्ण व्यवहार, भव्य भोजभन्दा सँगै बसेर खाएको साधारण भोजन र औपचारिक शुभकामनाभन्दा दुःख–सुखमा साथ दिने सम्बन्ध बढी मूल्यवान् हुन्छन्।
दशैँको वास्तविक विजय कसले कति खर्च गर्यो भन्नेमा होइन, कति मन जोडिए, कति सम्बन्ध सुध्रिए र कति मानिसले अपनत्व महसुस गरे भन्नेमा निहित छ। धर्म र संस्कृतिको सम्मान गर्दै परिवारलाई समय दिन सक्यौँ, आफन्तसँग आत्मीयता बाँड्न सक्यौँ र समाजमा आपसी सद्भाव कायम राख्न सक्यौँ भने दशैँ एउटा धार्मिक पर्वमा मात्र सीमित रहनेछैन; यो नेपाली समाजलाई प्रेम, सहिष्णुता र एकताको सूत्रमा बाँधिरहने जीवन्त परम्परा बन्नेछ।
