नयाँ राजनीतिको दाबी र पुरानो संस्कारको चुनौती लोकतन्त्रको संकट दलमा होइन, राजनीतिक संस्कारमा

समाजकै प्रतिबिम्ब राजनीतिक नेतृत्वमा पनि देखिन्छ। राजनीतिक नेतृत्व समाजभन्दा अलग कुनै टापुमा निर्माण हुँदैन। समाजमा विद्यमान चेतना, संस्कार, आकाङ्क्षा, पूर्वाग्रह, मूल्य–मान्यता र व्यवहारकै राजनीतिक अभिव्यक्ति नेतृत्वमा देखिने हो। त्यसैले राजनीतिक नेतृत्वमा देखिएका विकृतिलाई नेताहरूको व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा मात्र बुझेर पुग्दैन। त्यसको जरो हाम्रो सामाजिक र राजनीतिक संस्कारभित्र पनि खोज्नुपर्छ।

यही सन्दर्भमा दक्षिण एसियाको राजनीतिलाई हेर्दा एउटा समान प्रकृतिको विडम्बना देखिन्छ। हामीले लोकतन्त्रका संस्थाहरू निर्माण गर्‍यौँ, निर्वाचनलाई स्वीकार गर्‍यौँ, संविधान बनाएर सत्ता परिवर्तनको अभ्यास गर्‍यौँ। तर लोकतन्त्रको मूल संस्कार अर्थात् असहमतिलाई सम्मान गर्ने, प्रश्न गर्ने, संस्थाको मर्यादा कायम राख्ने, विधिको शासन स्वीकार गर्ने र आफूभन्दा फरक विचारलाई पनि वैध राजनीतिक विचारका रूपमा स्वीकार गर्ने संस्कार अझै पूर्ण रूपमा विकसित हुन सकेको छैन।

हामीले लोकतन्त्रको संरचना निर्माण गर्‍यौँ, तर लोकतान्त्रिक संस्कार निर्माण गर्ने काम अझै अधुरो छ।

लोकतन्त्र निर्वाचनमा मात्र सीमित हुँदैन। संसद्मा मात्र अभ्यास हुने व्यवस्था पनि होइन। घरदेखि समाजसम्म, राजनीतिक दलदेखि राज्यका संस्थासम्म, नेतृत्वदेखि नागरिकसम्म असहमतिप्रतिको सम्मान, प्रश्न गर्ने स्वतन्त्रता, जवाफदेहिता र विधिको शासन स्वीकार गर्ने संस्कारबाट लोकतन्त्र बलियो हुन्छ।

दक्षिण एसियाली राजनीतिमा अर्को साझा प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। राजनीति धेरैपटक विचारभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित, संस्थाभन्दा समूहकेन्द्रित र नीतिभन्दा भावनात्मक ध्रुवीकरणतर्फ जाने गरेको छ। आफूले समर्थन गरेको नेताले गल्ती गर्दा त्यसलाई गल्ती भन्न नसक्ने, तर विपक्षीले त्यस्तै काम गर्दा त्यसलाई ठूलो अपराध ठान्ने प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक विवेकलाई कमजोर बनाउँछ।

त्यसैले एउटा असहज प्रश्न उठ्छ—के हाम्रा नेता मात्र खराब हुन्, कि हामीले पनि त्यस्तै नेतृत्वलाई निरन्तर उत्पादन गरिरहेका छौँ? नेताले आलोचना सुन्न नसक्नु एउटा समस्या हो। तर नागरिकले पनि आफूले मन पराएको नेता वा दलमाथि प्रश्न गर्न नसक्नु अर्को समस्या हो। नेतृत्वले असहमतिलाई शत्रु ठान्नु जति खतरनाक छ, नागरिकले पनि आफ्नो दल वा नेताप्रतिको निष्ठालाई विवेकभन्दा माथि राख्नु त्यति नै खतरनाक छ।

नयाँ राजनीतिको दाबी र पुरानो संस्कारको चुनौती

यही पृष्ठभूमिमा नेपालमा नयाँ तथा वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूको उदयलाई बुझ्नुपर्छ। जनताले नयाँ राजनीतिक दलबाट केवल नयाँ अनुहार खोजेका होइनन्। उनीहरूले नयाँ राजनीतिक संस्कार, नयाँ सङ्गठनात्मक संस्कृति, नयाँ नेतृत्वशैली र लोकतन्त्रको नयाँ अभ्यास खोजेका हुन्।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीजस्ता नयाँ भनिएका राजनीतिक शक्तिप्रति पनि नागरिकको अपेक्षा यही कारणले बनेको हो।

तर कुनै पनि नयाँ राजनीतिक दलका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती विपक्षी दलको आलोचना गर्नु मात्र होइन, आफ्नै सङ्गठनभित्र लोकतन्त्रको अभ्यास गर्नु हो। यदि सङ्गठनभित्र नेतृत्वको वरिपरि समूह निर्माण हुने, असहमतिलाई असहज रूपमा लिने, प्रश्न गर्ने व्यक्तिलाई विरोधीका रूपमा हेर्ने, निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिताको कमी हुने, व्यक्तिगत निष्ठालाई संस्थागत प्रक्रियाभन्दा माथि राख्ने वा अवसर र जिम्मेवारी वितरणमा पहुँच निर्णायक बन्ने प्रवृत्ति विकास भयो भने समस्या एउटा दलको आन्तरिक व्यवस्थापनमा मात्र सीमित रहँदैन।

त्यसले नयाँ राजनीतिको मूल दाबीमाथि नै प्रश्न उठाउँछ।

किनभने संसद्मा प्रतिपक्षको सम्मान गर्ने कुरा गर्ने राजनीतिक दलले आफ्नै सङ्गठनभित्र फरक मतको सम्मान गर्न सक्दैन भने त्यो लोकतान्त्रिक संस्कारको अधुरोपन हो। जनतालाई जवाफदेहिताको पाठ पढाउने सङ्गठन आफैँ पारदर्शिता र जवाफदेहिताबाट टाढिँदै गयो भने त्यसले आफ्नो राजनीतिक विश्वसनीयता कमजोर बनाउँछ।

अवसरवाद नयाँ राजनीतिको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा

जनताले आशा र भरोसा गरेका नयाँ राजनीतिक दलहरूमा पनि अवसरवादी प्रवृत्तिले सङ्गठनको चरित्र निर्धारण गर्न थाल्यो भने त्यसको परिणाम दीर्घकालीन रूपमा गम्भीर हुन सक्छ।

राजनीतिमा अवसर खोज्ने मानिस आउनु अस्वाभाविक होइन। राजनीति सार्वजनिक जिम्मेवारी र अवसरको क्षेत्र पनि हो। समस्या त्यहाँबाट सुरु हुन्छ, जहाँ अवसरवादले विचारलाई विस्थापित गर्छ, व्यक्तिगत सम्बन्धले संस्थागत प्रक्रियालाई कमजोर बनाउँछ र समूहगत स्वार्थले सार्वजनिक उद्देश्यलाई ओझेलमा पार्छ।

यदि सङ्गठनको केन्द्र विचारभन्दा व्यक्ति, नीतिभन्दा गुट, योगदानभन्दा पहुँच र सार्वजनिक उद्देश्यभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थतर्फ झुक्न थाल्यो भने नयाँ दलले पनि त्यही बाटो समात्न सक्छ, जुन बाटोमा हिँडेको भन्दै पुराना दलहरूमाथि नागरिकले प्रश्न उठाउँदै आएका छन्।

सबैभन्दा गम्भीर कुरा के हो भने राजनीतिक दलहरू अचानक पुराना हुँदैनन्। पुरानो राजनीतिक संस्कार विस्तारै सङ्गठनभित्र जम्मा हुँदै जान्छ। सुरुमा सानो सम्झौता हुन्छ, त्यसपछि व्यक्तिकेन्द्रित निर्णय सामान्य बन्छ, अनि समूहगत स्वार्थ संस्थागत हुन्छ। अन्ततः सङ्गठनले आफ्नो मूल प्रतिबद्धताभन्दा शक्ति र संरचना जोगाउन बढी ध्यान दिन थाल्छ।

त्यसैले नयाँ दलको नाम नयाँ रहन सक्छ, चुनाव चिह्न नयाँ हुन सक्छ र नेतृत्वमा नयाँ अनुहार आउन सक्छ। तर राजनीतिक संस्कार पुरानै रह्यो भने नयाँ र पुरानाबीचको भिन्नता बाहिरी आवरणमा मात्र सीमित हुन सक्छ।

विभिन्न पेसाकर्मी राजनीतिमा आउनु सकारात्मक, तर पर्याप्त होइन

नेपालको राजनीतिक इतिहासले देखाएको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि यहाँ स्मरणीय छ। डा. केआई सिंह चिकित्सकीय पृष्ठभूमिबाट आएका व्यक्ति भए पनि आफ्नो समयको राजनीतिक परिवर्तन र प्रजातान्त्रिक सङ्घर्षमा सक्रिय हुनुभयो। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—राजनीति परम्परागत राजनीतिज्ञहरूको मात्र क्षेत्र होइन। समाजका विभिन्न पेसा, क्षेत्र र समुदायबाट आएका सचेत नागरिकले पनि राजनीतिक परिवर्तनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।

आज नयाँ भनिएका राजनीतिक दलहरूमा चिकित्सक, इन्जिनियर, शिक्षक, कानुन व्यवसायी, व्यवसायी, उद्यमी, प्राविधिक तथा सञ्चारकर्मीलगायत विभिन्न पेसामा स्थापित व्यक्तिहरू नेतृत्व तहमा आउनु सकारात्मक पक्ष हो। यसले राजनीतिलाई सीमित राजनीतिक परिवार वा परम्परागत समूहको घेराभन्दा बाहिर ल्याउने सम्भावना पैदा गर्छ।

तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न पनि छ।

कुनै व्यक्ति आफ्नो पेसामा सफल हुनु र राजनीतिक रूपमा वैचारिक परिपक्व हुनु एउटै कुरा होइन। उत्कृष्ट चिकित्सक हुनुको अर्थ स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञान हुनु हो। सफल व्यवसायी हुनुको अर्थ व्यावसायिक क्षमता हुनु हो। तर राज्य सञ्चालन, संविधान, लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय, अर्थनीति, सङ्घीयता, समावेशिता र नागरिक अधिकारजस्ता विषयमा निर्णय गर्न पेसागत दक्षतासँगै राजनीतिक चेतना र वैचारिक स्पष्टता पनि आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले नयाँ राजनीतिक दलमा पेसाकर्मी र व्यवसायी आउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूको राजनीतिक दृष्टिकोण के हो? लोकतन्त्रप्रतिको बुझाइ कस्तो छ? राज्य र समाजलाई कसरी हेर्छन्? आर्थिक तथा सामाजिक न्यायबारे उनीहरूको धारणा के छ? असहमति र बहुलवादलाई कति स्वीकार गर्छन्? व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि सार्वजनिक हितलाई राख्ने राजनीतिक संस्कार उनीहरूमा कति विकसित छ?

पेसागत प्रतिष्ठा राजनीतिमा प्रवेशको आधार बन्न सक्छ, तर राजनीतिक वैचारिकता र लोकतान्त्रिक संस्कार नेतृत्वको वास्तविक मापदण्ड बन्नुपर्छ।

वास्तविक वैकल्पिक राजनीति कहाँबाट सुरु हुन्छ?

नयाँ राजनीति भनेको पुराना दलहरूको आलोचना गरेर मात्र स्थापित हुँदैन। नयाँ राजनीति तब स्थापित हुन्छ, जब त्यसले आफूभित्र पनि त्यही मूल्य र संस्कार लागू गर्छ, जुन राज्य र समाजमा स्थापित गर्ने दाबी गरिरहेको हुन्छ।

यदि राज्यमा पारदर्शिता चाहिन्छ भने सङ्गठनमा पनि पारदर्शिता चाहिन्छ।

यदि राज्यमा जवाफदेहिता चाहिन्छ भने नेतृत्व पनि जवाफदेही हुनुपर्छ।

यदि नागरिकको असहमतिलाई सम्मान गर्नुपर्छ भने कार्यकर्ताको फरक मतलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ।

यदि संस्थागत शासन चाहिन्छ भने दलभित्र पनि व्यक्ति होइन, संस्था बलियो हुनुपर्छ।

यदि अवसरवाद र भ्रष्ट राजनीतिक संस्कारको विरोध गर्ने हो भने सङ्गठनभित्र पनि पहुँच, निकटता र व्यक्तिगत स्वार्थलाई राजनीतिक योग्यताको आधार बन्न दिनु हुँदैन।

यही नै नयाँ राजनीतिको वास्तविक परीक्षा हो।

नयाँ दलले पुराना दललाई विस्थापित गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। पुरानो राजनीतिक संस्कारलाई विस्थापित गर्न सक्नुपर्छ। नयाँ नाम, नयाँ प्रतीक, नयाँ पुस्ता र नयाँ अनुहारले मात्र राजनीति नयाँ हुँदैन। निर्णय गर्ने तरिका नयाँ हुनुपर्छ। असहमति सुन्ने संस्कार नयाँ हुनुपर्छ। नेतृत्वलाई प्रश्न गर्न सकिने वातावरण नयाँ हुनुपर्छ। जिम्मेवारी र अवसर वितरणको आधार नयाँ हुनुपर्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, आफू सही हुन सक्छु भन्ने विश्वाससँगै आफू गलत पनि हुन सक्छु भन्ने लोकतान्त्रिक विनम्रता हुनुपर्छ।

अन्ततः लोकतन्त्रको वास्तविक परीक्षा चुनाव जित्नु मात्र होइन, आफूले जितेको शक्ति कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्ने हो। त्यसैगरी नयाँ राजनीतिको वास्तविक परीक्षा पुराना दललाई हराउनु मात्र होइन, पुराना राजनीतिक विकृतिलाई आफ्नै सङ्गठनभित्र प्रवेश गर्न नदिनु हो।

इतिहासको कठोर पाठ यही हो—पुरानो राजनीति केवल पुराना अनुहारले निर्माण गरेको हुँदैन। पुरानो राजनीति एउटा संस्कार हो, जुन नयाँ अनुहारमा पनि सर्न सक्छ।

त्यसैले आजको मूल प्रश्न केवल ‘नयाँ पार्टी आयो कि आएन?’ भन्ने होइन। आजको गम्भीर प्रश्न हो—नयाँ पार्टीसँगै नयाँ राजनीतिक संस्कार पनि आयो कि आएन?

यदि यसको उत्तर व्यवहारबाट दिन सकिएन भने नयाँ राजनीति पनि विस्तारै पुरानै राजनीतिको अर्को अध्याय बन्न सक्छ। तर नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले आफ्नै सङ्गठनभित्र लोकतन्त्र, वैचारिकता, पारदर्शिता, असहमतिप्रतिको सम्मान, संस्थागत निर्णय र सार्वजनिक उत्तरदायित्व स्थापित गर्न सके भने त्यसले नेपालको लोकतान्त्रिक संस्कारलाई नै नयाँ दिशातर्फ लैजान सक्छ।

राजनीतिक परिवर्तनको अन्तिम अर्थ सत्ता परिवर्तन होइन, राजनीतिक संस्कारको परिवर्तन हो। र वास्तविक वैकल्पिक राजनीति त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

लेकख: राजेश सिल्पकार रास्वपा भक्तपुरका नेता हुन्।