दिपेश श्रेष्ठ । नेपालमा इसाई मिसनरीहरूको इतिहासलाई केवल धर्मप्रचारको दृष्टिले मात्र हेर्दा त्यसको एउटा महत्वपूर्ण सामाजिक पक्ष ओझेलमा पर्न सक्छ। आधुनिक नेपालमा विदेशी मिसनरीहरूको संगठित उपस्थिति विशेषतः १९५० को राजनीतिक परिवर्तनपछि स्वास्थ्य, शिक्षा, नर्सिङ, ग्रामीण विकास र सामाजिक सेवासँग जोडिँदै विस्तार भएको देखिन्छ। त्यसअघि नेपालमा आधुनिक शिक्षाको पहुँच अत्यन्त सीमित थियो—सरकारी अभिलेखअनुसार १९५१ अघि देशभर ३२१ प्राथमिक र ११ माध्यमिक विद्यालय मात्र थिए। यही परिवेशमा विदेशी मिसनरी तथा अन्तर्राष्ट्रिय इसाई संस्थाहरूले नेपाल सरकारसँगको सहकार्यमा अस्पताल, विद्यालय र स्वास्थ्यसम्बन्धी संस्था स्थापना गर्न थाले।
यस इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय (UMN) सँग जोडिन्छ। १९५४ मा स्थापना भएको UMN ले सुरुका वर्षमा तानसेनमा अस्पताल तथा काठमाडौं उपत्यकामा स्वास्थ्य क्लिनिक सञ्चालन गर्ने अनुमति पाएको थियो। १९५४ जनवरी ७ मा भक्तपुरमा पहिलो क्लिनिक खुलेको र त्यसपछि गोकर्ण, कीर्तिपुर, बनेपा, थिमी, साँगा र बुङमतीलगायत स्थानमा सेवा विस्तार भएको UMN को ऐतिहासिक अभिलेखमा उल्लेख छ। त्यतिबेला सडक, विद्युत्, दक्ष जनशक्ति र स्वास्थ्य पूर्वाधारको अभावबीच काम सुरु गरिएको थियो। पछि स्वास्थ्य सेवाबाट ग्रामीण विकास, शिक्षक तालिम, गैरऔपचारिक शिक्षा, जीविकोपार्जन, बायोग्यास तथा सामुदायिक विकाससम्म कार्यक्रम विस्तार भए।
स्वास्थ्य क्षेत्रमा यसको प्रभावको एउटा प्रत्यक्ष उदाहरण आजको हो। पाटन एकेडेमी अफ हेल्थ साइन्सेजका अनुसार शान्त भवन अस्पताल UMN ले विपन्न नेपालीलाई सेवा दिने उद्देश्यले स्थापना गरेको थियो र १९८२ मा ललितपुर अस्पतालसँग एकीकरण भएर पाटन अस्पताल बनेको हो। त्यस्तै, UMN ले १९५९ मा नेपालीलाई नर्सिङ शिक्षा दिने उद्देश्यले स्थापना गरेको संस्था पछि ललितपुर नर्सिङ क्याम्पसका रूपमा विकसित भयो र अहिले अन्तर्गत रहेको छ। यसले विदेशी मिसनरीहरूको योगदान केवल अस्पताल बनाउने तहमा सीमित नभई नेपाली स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादनसँग पनि जोडिएको देखाउँछ।
शिक्षाको क्षेत्रमा पनि यस्तै इतिहास भेटिन्छ। को आधिकारिक इतिहासअनुसार नेपाल सरकारको रुचि र सहमतिपछि जेसुइट पादरीहरू १९५१ मा नेपाल आए र जुलाई १, १९५१ मा गोदावरीमा पहिलो समूहका ६५ विद्यार्थीबाट विद्यालय सुरु भयो। पछि जवाहरलालखेलमा प्राथमिक तह विस्तार भयो। विद्यालयले आफूलाई नेपालमा Society of Jesus द्वारा स्थापित पहिलो शैक्षिक संस्था बताउँछ। यसबाट विदेशी धार्मिक संस्थाहरूले नेपालको प्रारम्भिक आधुनिक शिक्षा विस्तारमा खेलेको भूमिकालाई दस्तावेजका आधारमा अध्ययन गर्न सकिन्छ; यद्यपि नेपालको शिक्षा विकासमा राज्य, नेपाली समाज र अन्य गैरधार्मिक तथा धार्मिक संस्थाहरूको योगदान पनि उत्तिकै व्यापक थियो।
मिसनरी तथा इसाई संस्थाहरूको भूमिका प्राकृतिक विपद्का समयमा अझ स्पष्ट देखिएको छ। २०७२ सालको भूकम्पपछि ले नेपालमा कार्यालय स्थापना गरी आठ जिल्लामा स्थानीय साझेदारमार्फत राहत तथा पुनर्निर्माण कार्यक्रम सञ्चालन गरेको आफ्नो अभिलेखमा जनाएको छ। संस्थाका अनुसार भूकम्पपछिको कार्यक्रममा खानेपानी तथा सरसफाइ, आश्रय, जीविकोपार्जन र समुदायको जवाफदेहितासम्बन्धी काम समावेश थिए। उसको भूकम्प अपिलबाट ३.२५ मिलियन पाउन्ड संकलन भएको र त्यसबाट जोखिममा रहेका समुदायका १५ लाख मानिससम्म आश्रय, पानी, खाना तथा सरसफाइसम्बन्धी सहयोग पुर्याइएको संस्थाले जनाएको छ।
यस्ता उदाहरणले एउटा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि देखाउँछन्—विदेशी मिसनरी वा इसाई संस्थाहरू स्वयं मात्र स्रोत लिएर नेपाल आएका होइनन्; उनीहरूले विदेशमा रहेका चर्च, दाता, फाउन्डेसन र मानवीय संस्थासँगको सम्पर्कमार्फत नेपालका विपद् प्रभावित समुदायका लागि स्रोत परिचालन गर्ने गरेका छन्। २०१५ को भूकम्पपछि Christian Aid लगायतका इसाई संस्थाहरूले स्थानीय नेपाली साझेदारसँग मिलेर काम गरेका थिए। अहिले २०२६ को भोटेकोशी–त्रिशूली विपद्पछि पनि Christian Aid ले नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय राहत अपिल जारी गरेको छ। यसले विदेशी दाता र नेपालका स्थानीय संस्थाबीचको सम्बन्ध विपद्का समयमा राहत, पानी, खाद्य सामग्री, आश्रय र स्वास्थ्य सेवामा परिणत हुने संरचना देखाउँछ।
तर इतिहासको निष्पक्ष मूल्यांकनका लागि यसलाई न त अतिरञ्जित प्रशंसामा सीमित गर्नुपर्छ, न त पूर्वाग्रहपूर्ण आलोचनामा। विदेशी मिसनरीहरूको नेपालमा प्रवेश धार्मिक उद्देश्यबाट प्रेरित थियो भन्ने तथ्य लुकाउनु हुँदैन; साथै नेपालमा उनीहरूको गतिविधि सरकारको अनुमति, स्थानीय साझेदारी र समयअनुसार बदलिँदै गएको कानुनी तथा सामाजिक वातावरणभित्र सञ्चालन भएको पनि तथ्य हो। आज उनीहरूले स्थापना वा सहयोग गरेका कतिपय स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक संस्थाहरू नेपाली व्यवस्थापन तथा साझेदारीमा विकसित भएका छन्।
त्यसैले नेपालको इतिहासमा विदेशी मिसनरीहरूको योगदानलाई धर्म, शिक्षा, स्वास्थ्य, मानवसेवा, विदेशी स्रोत परिचालन र विपद् प्रतिकार्यका अलग–अलग आयामबाट तथ्यमा आधारित भएर मूल्यांकन गर्नु उपयुक्त हुन्छ। विगत सात दशकमा नेपाली जनताको दुःखमा साथ दिन विदेशबाट स्रोत र जनशक्ति ल्याउने उनीहरूको भूमिका नेपालको सामाजिक इतिहासको एउटा अध्ययनयोग्य अध्याय बनेको छ।
