दिपेश श्रेष्ठ। सुदूरपश्चिम नेपालको इतिहासमा दुई प्रमुख शासक वंशहरूले लामो समयसम्म क्षेत्रीय सत्ता र सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गरेका छन्। डोटी राज्यका संस्थापक नागराज (नाग मल्ल) र बझाङका सिंह सूर्यवंशीय बझाङ्गी राजा यस क्षेत्रको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहासका मुख्य पात्र हुन्।
नागराज (नाग मल्ल) करिब १३औँ शताब्दीमा डोटी राज्यको स्थापना गर्न सुदूरपश्चिम प्रवेश गरेका थिए। उनी मात्र राज्यका शासक नभई, सुदूरपश्चिमको पहिलो संगठित प्रशासनिक संरचना निर्माण गर्ने अग्रदूत थिए। डोटी राज्यको प्रभाव क्षेत्र डोटी, अछाम, बाजुरा, बझाङ, बैतडी र दार्चुलासम्म फैलिएको थियो। नागराजले स्थानीय मुखियाहरूलाई समेटेर केन्द्रिय शासन चलाए, धार्मिक स्थलहरूको संरक्षण गरे र सुदूरपश्चिमलाई सांस्कृतिक रूपमा संगठित बनाएका थिए।
डोटी राज्यको शासन नाग मल्ल वंशले केही शताब्दीसम्म निरन्तरता पाएको थियो। यस अवधिमा राज्यले कर्णाली, कुमाउँ र गढवालसँग कूटनीतिक सम्बन्ध कायम राख्दै सुदूरपश्चिममा आफ्नो प्रभाव फैलाएको पाइन्छ।
त्यसैगरी, बझाङमा शासन गर्ने सिंह वंशका बझाङ्गी राजा पनि क्षेत्रीय सत्ता र स्वशासन कायम राख्ने प्रमुख शासक थिए। बझाङ राज्यले दुर्गम भूगोललाई रक्षा कवचका रूपमा प्रयोग गर्दै स्थानीय प्रशासन, परम्परा र संस्कृति संरक्षणमा ध्यान दिएको थियो। डोटी र बझाङ राज्यबीच कहिले प्रतिस्पर्धा त कहिले सहयोगको सम्बन्ध रह्यो।
१८औँ शताब्दीमा सुरु भएको गोर्खा एकीकरण अभियान सुदूरपश्चिमसम्म पुगेपछि डोटी र बझाङ राज्य क्रमशः गोर्खा राज्यमा विलय भए। यससँगै यी ऐतिहासिक राजतन्त्रको स्वतन्त्र शासन समाप्त भए, तर नागराज र बझाङ्गी राजाहरूको योगदान सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पहिचानमा आजसम्म जीवित छ।
इतिहासकारहरूको अनुसार, नागराज (नाग मल्ल) सुदूरपश्चिमको पहिलो संगठित राज्य निर्माता हुन् भने बझाङ्गी चन्द राजाहरू स्थानीय स्वशासनका संरक्षक थिए। यही ऐतिहासिक योगदानले सुदूरपश्चिमलाई राजनीतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले विशिष्ट बनाएको छ।
सुदूरपश्चिमको इतिहास बुझ्न चाहनेहरूले नागराजदेखि बझाङ्गी राजासम्मको कथा अध्ययन गर्नु अनिवार्य छ, जसले क्षेत्रीय पहिचान र राज्य निर्माणको सम्पूर्ण चित्र देखाउँछ।
