दिपेश श्रेष्ठ । नेपालको इतिहासमा पृथ्वी नारायण शाह केवल गोरखाका राजा मात्र होइनन्, उनी आधुनिक नेपालको निर्माणकर्ता, राष्ट्रिय एकताको सूत्रधार र स्वतन्त्रताको दूरदर्शी रक्षक हुन्। विखण्डित बाइसे–चौबिसे राज्यहरूमा विभाजित नेपाललाई एउटै सार्वभौम राष्ट्रमा रूपान्तरण गर्नु उनको जीवनको मूल उद्देश्य थियो। साहस, रणनीति, धैर्य र राष्ट्रप्रेमको संयोजनबाट उनले आजको नेपालको भौगोलिक र राजनीतिक आधार तयार पारे।
राष्ट्र निर्माता पृथ्वी नारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पौष २७ गते (सन् १७२३ जनवरी ११) मा तत्कालीन गोरखा राज्यको गोरखा दरबारमा भएको हो। उनका पिता राजा नरभूपाल शाह शाह वंशका प्रभावशाली शासक थिए भने माता रानी कौशल्यावती देवी लामजुङ दरबारकी राजकुमारी थिइन्। राजनीतिक चेतना, शाही संस्कार र सैनिक परम्पराले भरिएको यही पारिवारिक वातावरणले पृथ्वी नारायण शाहको नेतृत्व क्षमताको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ।
राजपरिवारका राजकुमारका रूपमा पृथ्वी नारायण शाहले परम्परागत दरबारी शिक्षा प्राप्त गरेका थिए। संस्कृत भाषा, धर्मशास्त्र, राजनीति, कूटनीति, युद्धकला र प्रशासनिक ज्ञानमा उनी दक्ष थिए। बाल्यकालदेखि नै अनुशासित, दृढ निश्चयी र दूरदर्शी स्वभावका पृथ्वी नारायण शाह सानो राज्य हुँदाहुँदै पनि गोरखालाई शक्तिशाली बनाउने सपना देख्थे।
वि.सं. १७९९ (सन् १७४३) मा गोरखाको राजा बनेपछि पृथ्वी नारायण शाहले नेपाल एकीकरणको स्पष्ट नीति अघि सारे। त्यस समय नेपाल स–साना राज्यहरूमा विभाजित थियो, जसको आन्तरिक कलहको फाइदा उठाउँदै ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी भारततर्फबाट विस्तार गरिरहेको थियो। यही जोखिमलाई बुझेर उनले एकीकृत, स्वतन्त्र र बलियो राष्ट्र निर्माणको मार्ग रोजे।
नेपाल एकीकरण अभियानको पहिलो महत्वपूर्ण सफलता वि.सं. १८०१ (सन् १७४४) मा नुवाकोट विजयसँगै सुरु भयो। नुवाकोट काठमाडौं उपत्यकामा प्रवेश गर्ने प्रमुख व्यापारिक नाका भएकाले यसको विजयले गोरखा राज्यको आर्थिक र सैनिक शक्ति सुदृढ बनायो। वि.सं. १८१९ (सन् १७६२) मा मकवानपुर विजयले दक्षिण भारतसँगको व्यापारिक मार्ग गोरखाको नियन्त्रणमा आयो। यसै क्रममा ब्रिटिस सेनाले हस्तक्षेपको प्रयास गरे पनि उनीहरू सफल हुन सकेनन्।
वि.सं. १८२४ (सन् १७६७) मा भएको ऐतिहासिक सिन्धुलीगढी युद्धमा क्याप्टेन किनलोकको नेतृत्वमा आएको ब्रिटिस सेनालाई पराजित गर्दै गोरखाली सेनाले नेपाल कहिल्यै उपनिवेश नबन्ने आधार तयार गर्यो। कीर्तिपुर विजय वि.सं. १८२२ (सन् १७६५) मा सम्भव भयो। दुई पटक असफल भइसकेपछि तेस्रो प्रयासमा प्राप्त यस सफलताले गोरखाली सेनाको धैर्य र रणनीतिक क्षमतालाई प्रमाणित गर्यो। वि.सं. १८२५–१८२६ मा काठमाडौं, पाटन र भक्तपुर विजयसँगै काठमाडौं उपत्यका गोरखा राज्यमा समाहित भयो र एकीकरण अभियान निर्णायक मोडमा पुग्यो।
पृथ्वी नारायण शाहले मृत्यु अघि दिएका उपदेशहरू “दिव्य उपदेश”का नामले परिचित छन्। यी उपदेशहरू राज्य सञ्चालन, विदेश नीति, समाज र अर्थतन्त्रका सन्दर्भमा अत्यन्त दूरदर्शी मानिन्छन्। नेपाललाई “दुई ढुंगाबीचको तरुल” भन्दै चीन र भारतबीच सन्तुलित नीति अपनाउनुपर्ने, विदेशी हस्तक्षेपबाट सावधान रहनुपर्ने, धर्म–संस्कृतिको संरक्षण गर्नुपर्ने र जनताको करभार नबढाई राज्य बलियो बनाउनुपर्ने उनको स्पष्ट धारणा थियो। आज पनि यी उपदेशहरू राष्ट्रिय नीतिमा सान्दर्भिक मानिन्छन्।
पृथ्वी नारायण शाहका योगदानहरू बहुआयामिक छन्। उनले आधुनिक नेपालको भौगोलिक एकता कायम गरे, विदेशी उपनिवेशबाट नेपाललाई जोगाउने नीति अपनाए, केन्द्रीय शासन प्रणाली बलियो बनाए र राष्ट्रिय पहिचान तथा सार्वभौमिकताको आधार स्थापित गरे। उनको नेतृत्वले नेपाललाई स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा विश्वसामु उभ्यायो।
राष्ट्र निर्माता पृथ्वी नारायण शाहको निधन वि.सं. १८३१ माघ १ गते (सन् १७७५) नुवाकोट दरबारमा रोगका कारण भएको हो। जीवनको अन्तिम क्षणसम्म पनि उनी राष्ट्रकै भविष्यप्रति चिन्तित थिए।
पृथ्वी नारायण शाह नेपालको इतिहासका एक अमर व्यक्तित्व हुन्। यदि उनले समयमै नेपाल एकीकरणको अभियान नथालेका भए आजको नेपालको स्वरूप कल्पनाभन्दा फरक हुन सक्थ्यो। त्यसैले उनी केवल इतिहासका राजा होइनन्, उनी राष्ट्रिय एकता, स्वाधीनता र राष्ट्रवादका स्थायी प्रतीक हुन्।
