दिपेश श्रेष्ठ। खोटाङको राजनीतिक इतिहास लामो समयदेखि स्थापित दल, अनुभवी नेता र परम्परागत शक्ति संरचनाको वरिपरि घुम्दै आएको छ। दशकौँदेखि एउटै शैली, एउटै भाष्य र उही अनुहारले प्रतिनिधित्व गर्दै आएको जिल्लाको राजनीतिमा पछिल्लो समय भने नयाँ बहस सुरु भएको छ। यही बहसको केन्द्रमा देखिएका छन्— नव–घोषित श्रम संस्कृति पार्टीका महासचिव आरेन राई। श्रम, संस्कृति, पहिचान र वर्गीय न्यायलाई राजनीतिका मूल मुद्दा बनाउँदै अघि बढिरहेका राई आज खोटाङको राजनीतिक वृत्तमा गम्भीर रूपमा लिइन थालेका नाम हुन्।
आरेन राई पूर्वी नेपालकाे खाेटाङ जिल्लाकाे हालकाे केपिलासगढी गाउँ पालिकामा बुबा एकाराज राई तथा आमा चन्द्र देवि राईकाे काेखबाट २०५३/०६/०८ गत्ते जन्मिएका हुन्।
ग्रामीण परिवेशमा हुर्किएका राईले बाल्यकालदेखि नै श्रम, अभाव, राज्यको पहुँचभन्दा बाहिरको जीवन र सामाजिक असमानतालाई नजिकबाट अनुभव गरे। उनी सामान्य श्रमिक–किसान पृष्ठभूमिबाट राजनीतिमा आएका नेता भएको कारण यही सामाजिक आधारले उनको राजनीतिक सोचलाई व्यवहारिक र जनजीवनसँग जोडिएको देखिन्छ।
आरेन राईले प्रारम्भिक शिक्षा खोटाङकै सामुदायिक विद्यालयहरूबाट प्राप्त गरेका हुन्। त्यसपछि उच्च शिक्षाका लागि काठमाडौं उपत्यका पुगेका राई सामाजिक अध्ययन, राजनीति, श्रम र समाजशास्त्रसँग नजिकका विषयप्रति चासो राख्ने विद्यार्थीका रूपमा चिनिन्थे।
उनको औपचारिक शैक्षिक उपाधिको विस्तृत विवरण सार्वजनिक रूपमा सीमित भए पनि, उनका भाषण, लेखन र राजनीतिक बहसहरूले उनी सैद्धान्तिकभन्दा व्यवहारमा आधारित राजनीति गर्ने नेता भएको प्रष्ट संकेत गर्छन्। उनी राजनीतिलाई किताबी सिद्धान्तभन्दा श्रमिकको पसिना, गाउँको जीवन र स्थानीय यथार्थसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।
आरेन राईको राजनीतिक यात्रा कुनै स्थापित दलको केन्द्रीय नेतृत्व वा शक्तिशाली संरचनाबाट सुरु भएको होइन। डा. गाेपाल गुरुङकाे शिद्धान्तलाई सिराेपर गर्दै लामाे समय देखि नेपालमा रहेकाे नश्लिए राजनितिकाे बिराेधमा उनी विद्यार्थी जीवनदेखि नै आफ्नाे समुदायलाई जागरुक गराउने प्रयत्नमा निरन्तर थिए। सामाजिक अभियान, श्रमिक अधिकार र पहिचानका मुद्दामा सक्रिय रहे।
श्रमिक अधिकार, स्थानीय संस्कृति, भाषा संरक्षण र सामाजिक न्यायका विषयमा उनले विभिन्न अभियान र छलफलहरूमा भाग लिए। परम्परागत दलहरूको सत्ता–केन्द्रित राजनीति, नेतामुखी संरचना र जनतासँग बढ्दो दूरीप्रति असन्तुष्ट हुँदै उनले वैकल्पिक राजनीतिक धारको आवश्यकता महसुस गरे। यही वैचारिक असन्तुष्टिले श्रम संस्कृति पार्टी जन्मियो र त्यसको संगठन निर्माणमा राई अग्रपङ्क्तिमा देखिए।
श्रम संस्कृति पार्टी नेपाली राजनीतिमा श्रमको सम्मान, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, सांस्कृतिक पहिचान र समावेशी लोकतन्त्रको पक्षमा उभिएको नयाँ दल हो। यही दलका महासचिवका रूपमा आरेन राई पार्टीको नीति निर्माण, संगठन विस्तार र वैचारिक दिशानिर्देशनमा केन्द्रीय भूमिकामा छन्।
विशेषतः पूर्वी पहाडी जिल्लाहरू, खासगरी खोटाङमा, उनको सक्रियता र प्रभाव बढ्दो देखिन्छ। पार्टी संगठनलाई वडा तहसम्म विस्तार गर्ने, श्रमिक–किसान र युवालाई राजनीतिमा जोड्ने अभियानमा उनी निरन्तर लागिरहेका छन्।
आरेन राईको राजनीति भाषणमुखीभन्दा संवादमुखी देखिन्छ। उनी गाउँ–गाउँ पुगेर साना भेला, छलफल र प्रत्यक्ष संवादमार्फत राजनीति गर्ने प्रयासमा छन्। खाेटाङकाे राजनितिक बजारमा भने अर्का युवा नेता प्रताप राइले पार्टीका महासचिव समेत रहेका आरेनलाई पूर्णरूपले काँध हालेकाे देखिन्छ।
श्रमको सम्मान, स्थानीय उत्पादन, रोजगारी, वैदेशिक पलायन र सांस्कृतिक पहिचान जस्ता विषयमा उनी स्पष्ट र निरन्तर बोलिरहेका छन्। यही कारणले युवापुस्ताले उनलाई पुरानै अनुहार र पुरानै शैलीभन्दा फरक विकल्पका रूपमा हेर्न थालेका छन्।
आरेन राई स्वयं राई समुदायबाट प्रतिनिधित्व गर्ने नेता हुन्। उनी आदिवासी–जनजातिको अधिकार, भाषा, संस्कृति र पहिचानको सवालमा स्पष्ट र मुखर छन्। तर उनले आफ्नो राजनीतिलाई केवल जातीय सीमाभित्र सीमित गरेका छैनन्। उनको प्रयास पहिचान र वर्गीय राजनीतिलाई जोड्ने दिशामा केन्द्रित देखिन्छ। श्रमिक, किसान र सीमान्तकृत समुदायको साझा एजेन्डालाई अगाडि सार्दै उनले समावेशी राजनीतिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिरहेका छन्। फागुन २१ को निर्वाचन : विशाल भट्टराईसँग निर्णायक प्रतिस्पर्धा आगामी फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा खोटाङबाट श्रम संस्कृति पार्टीको तर्फबाट आरेन राई उम्मेदवार बन्ने तयारीमा रहेको राजनीतिक वृत्तमा व्यापक चर्चा छ।
उनको मुख्य प्रतिस्पर्धा जिल्लामा लामो समयदेखि राजनीतिमा सक्रिय, संगठन र अनुभवका हिसाबले स्थापित नेता विशाल भट्टराईसँग हुने देखिन्छ। यो प्रतिस्पर्धालाई खोटाङको राजनीतिमा स्थापित शक्ति बनाम वैकल्पिक धार को रूपमा हेरिएको छ।
खोटाङ जिल्लामा श्रम संस्कृति पार्टीले संगठन विस्तारलाई तीव्र बनाएको छ। वडा तहसम्म समिति गठन, श्रमिक र किसान लक्षित कार्यक्रम, युवासँग केन्द्रित राजनीतिक संवादमार्फत पार्टीले आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाउने प्रयास गरिरहेको छ।
आरेन राई स्वयं संगठन विस्तारमा सक्रिय रहँदै पार्टीलाई केवल चुनावी मंचमा सीमित नराखी दीर्घकालीन राजनीतिक शक्ति बनाउने लक्ष्यमा देखिन्छन्।
अन्तमा, आरेन राई खोटाङको राजनीतिमा उदाउँदै गरेको नयाँ पुस्ताको वैचारिक र वैकल्पिक राजनीतिक प्रतिनिधि हुन्। अनुभव, संसाधन र संगठनका हिसाबले उनी स्थापित नेताहरूसँग प्रतिस्पर्धामा चुनौतीमा देखिए पनि, श्रम–केन्द्रित राजनीति, युवामाझको आकर्षण र प्रत्यक्ष संवादको शैलीले उनलाई फरक बनाएको छ। आगामी निर्वाचनले केवल आरेन राईको राजनीतिक भविष्य मात्र होइन, खोटाङमा वैकल्पिक राजनीतिप्रति जनताको विश्वास कति गहिरो छ भन्ने कुराको पनि निर्णायक परीक्षण गर्नेछ।
