दिपेश श्रेष्ठ । नेपालको पश्चिम तराई—जहाँ थारू सभ्यता, संस्कृति र प्रकृतिको सहअस्तित्व देखिन्छ—त्यही भूमिमा जन्मिएका एक असाधारण व्यक्तित्वका रूपमा बिरमान चौधरीको नाम आज पनि स्थानीय समाजमा आदरका साथ स्मरण गरिन्छ। स्थानीय वृद्धहरू, परिवारका वंशज र गाउँलेहरूको मौखिक इतिहास (Oral History) अनुसार बिरमान चौधरी करिब १३० वर्षसम्म जीवित रहेका थिए। यद्यपि उनको जन्म मिति र आयु पुष्टि गर्ने आधिकारिक सरकारी अभिलेख उपलब्ध छैनन्, तर दशकौँदेखि पुस्ता–पुस्तासम्म सर्दै आएको स्मृतिले उनलाई बर्दियाको सामाजिक इतिहासमा एक विशिष्ट पात्रका रूपमा स्थापित गरेको छ।
स्थानीयहरुका अनुसार बिरमान चौधरीको जन्म हालको बर्दिया जिल्लाको ग्रामीण भूभागमा भएको थियो। आजकाे राजापुर, मधुवन – ठाकुरबाबा क्षेत्रकाे गाउँहरूमा उनको जन्म भएको हाे। वडास्तरका पुराना अभिलेख, नागरिकता प्रणाली सुरु हुनुअघिको समय भएकाले बिरमानकाे जन्म मिति उल्लेख गर्ने लिखित प्रमाण भेटिँदैन। तर गाउँका वृद्धहरूका अनुसार उनी उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर जन्मिएका थिए।
स्थानीय थारू समुदायमा प्रचलित भनाइअनुसार बिरमान चौधरीका बाबु किसन चौधरी र आमा धनमती चौधरी थिइन्। उनीहरू कृषिमा आधारित जीवनशैली अपनाउने, समाजमा इमानदार र श्रमशील परिवारका रूपमा परिचित थिए। यो विवरण पनि औपचारिक कागजातभन्दा बढी समुदायको सामूहिक स्मृतिमा आधारित छ।
बिरमान चौधरीले आधुनिक विद्यालयीय शिक्षा प्राप्त नगरेको स्थानीयहरूको भनाइ छ। तर उनी जीवन–शिक्षाका एक जीवित विद्यालय थिए। खेतीपाती, जंगलको उपयोग, मौसमको अध्ययन, औषधीय जडीबुटीको ज्ञान र सामाजिक व्यवहारमा उनी अत्यन्तै निपुण थिए। थारू समुदायमा प्रचलित मौखिक ज्ञान र अनुभव नै उनको शिक्षा थियो, जसले उनलाई गाउँको मार्गदर्शक बनायो।
बिरमान चौधरीलाई स्थानीय समाजले मेलमिलापका मध्यस्थकर्ताका रूपमा सम्झन्छ। गाउँमा विवाद उत्पन्न हुँदा उनी निष्पक्ष रूपमा समाधान खोज्थे। जमिन बाँडफाँट, पारिवारिक विवाद, सामाजिक मेलमिलाप—सबैमा उनको भूमिका निर्णायक मानिन्थ्यो।
त्यस्तै, उनले थारू संस्कृति, भाषा र परम्परा जोगाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको स्थानीयहरू बताउँछन्। पर्व–उत्सव, संस्कार र सामूहिक श्रम (परम्परागत ‘परेवा’ वा ‘सहयोग श्रम’)मा उनको सक्रिय उपस्थिति हुन्थ्यो।
मौन तर गहिरो सेवा बिरमान चौधरी कुनै औपचारिक राजनीतिक पदमा रहेनन्। तर राष्ट्र निर्माण केवल राजधानी र पदबाट मात्र हुँदैन भन्ने उदाहरण उनी हुन्।
उनको योगदान स्थानीय स्तरबाट राष्ट्रिय एकतासम्म जोडिएको थियो— सामाजिक सद्भाव कायम राख्नु श्रम, इमानदारी र सहअस्तित्वको संस्कार फैलाउनु सीमावर्ती क्षेत्रमा शान्ति र सामाजिक अनुशासन कायम राख्नु यी सबै पक्ष राष्ट्रको आधारभूत संरचनाका मौन स्तम्भ हुन्।
स्थानीयहरूका अनुसार बिरमान चौधरीको दीर्घायुको रहस्य सादा जीवनशैली, परिश्रम, प्राकृतिक आहार र मानसिक सन्तुलन थियो। स्थानीय अन्न, सागसब्जी र मौसमी फलफूल नियमित श्रम र शारीरिक सक्रियता तनावमुक्त सामाजिक जीवन यिनै कारणले उनी असाधारण रूपमा लामो समयसम्म स्वस्थ रहन सफल भएको अनुमान गरिन्छ। यद्यपि वैज्ञानिक प्रमाण अभावमा यसलाई अनुसन्धानको विषयका रूपमा हेर्नुपर्ने देखिन्छ।
स्मृतिमा बाँचेका एक इतिहास बिरमान चौधरीको जीवन आधिकारिक अभिलेखभन्दा बढी समुदायको स्मृति र अनुभवमा सुरक्षित छ। यो लेख कुनै अन्तिम सत्य होइन, बरु खोजमूलक पत्रकारिताको एउटा प्रारम्भिक प्रयास हो।
यदि स्थानीय तहका अभिलेख, वंशजका कागजात वा थप अनुसन्धान उपलब्ध भएमा, यो गाथा अझ स्पष्ट र प्रमाणित इतिहास बन्न सक्छ। तर, यति भने निश्चित छ— बिरमान चौधरी बर्दियाको सामाजिक इतिहासमा दीर्घायु, सेवा र सद्भावको प्रतीकका रूपमा अमर छन्।
