” मैले चिनेकाे ” डा.हरि राेका,खोटाङका पुराना वाम चिन्तक, संघर्ष, विचार र योगदानको राजनीतिक यात्रा !
दिपेश श्रेष्ठ । नेपालको वामपन्थी राजनीतिमा धेरै नेता सत्ता, पद र अवसरसँगै परिचित भए। तर केही पात्र यस्ता पनि छन्, जो सत्ता भन्दा विचार, पद भन्दा चेतनालाई प्राथमिकता दिएर इतिहासमा स्थापित भए। त्यस्तै एक नाम हो— डा. हरि रोका। खोटाङ जिल्लासँग सम्बन्धित पुराना वाम चिन्तक तथा राजनीतिक विश्लेषकका रूपमा चिनिएका रोका नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन, संविधान निर्माण प्रक्रिया र वैचारिक बहसमा लामो समयदेखि योगदान दिँदै आएका व्यक्तित्व हुन्।
डा. हरि रोकाको जन्म पूर्वी नेपालकाे खाेटाङमा बुबा स्वर्गीय मेघ बहादुर राेका तथा आमा बिष्णुमायाँ राेकाबाट २०१५ साल असाेज १५ गत्ते खाेटाङमा जन्म भएकाे हाे। उनको बाल्यकालदेखि नै सामाजिक अन्याय, राजनीतिक विभेद र राज्य संरचनाप्रति प्रश्न उठाउने स्वभाव विकसित हुँदै गएको देखिन्छ। यही चेतनाले उनलाई किशोर अवस्थामै राजनीतिक आन्दोलनतर्फ आकर्षित गर्यो।
डा. रोका शिक्षाको दृष्टिले पनि सशक्त पृष्ठभूमिका व्यक्ति हुन्।
उनी भारतको प्रतिष्ठित जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (JNU) बाट उच्च शिक्षा हासिल गरेका विद्वान् हुन् र Ph.D. उपाधि प्राप्त गरेका छन्। तर, उनको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा चकित पार्ने पक्ष भनेको— १३ वर्षकै उमेरमा आन्दोलनमा संलग्न भई सात वर्ष जेल जीवन बिताएको तथ्य हो।
यो घटना उनको जीवनमा केवल व्यक्तिगत पीडा मात्र होइन, वामपन्थी राजनीतिक यात्राको प्रारम्भिक मोड बन्यो। राजनीतिमा उदय र माओवादी आन्दोलन डा. हरि रोका नेपालका कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) सँग लामो समय आबद्ध रहे। जनयुद्धपछिको राजनीतिक संक्रमणकालमा उनी पार्टीका वैचारिक पक्षधर, विश्लेषक र बौद्धिक नेताका रूपमा चिनिए।
२०६४/६५ पछि बनेको अन्तरिम संसद् मा उनी सहभागी भए
२०६५ सालमा संविधान सभा सदस्य (मनोनित) का रूपमा जिम्मेवारी निर्वाह गरे संविधान निर्माण प्रक्रियामा उनले राज्य पुनर्संरचना, सामाजिक न्याय, समावेशिता र वर्गीय मुद्दा मा आफ्नो धारणा प्रष्ट रूपमा राखेका थिए।
प्रत्यक्ष जनप्रतिनिधि भएर लामो समय जिल्लामा बसेर काम नगरे पनि डा. रोका खोटाङमा राजनीतिक चेतना विकास गर्ने वैचारिक स्रोत का रूपमा परिचित छन्। उनका लेख, विचार र विश्लेषणले जिल्लाका युवाहरू, विद्यार्थी र राजनीतिक कार्यकर्तालाई वैकल्पिक राजनीतिक सोचतर्फ प्रेरित गरेको पाइन्छ।
उनले राजनीतिलाई केवल चुनाव र पदमा सीमित नराखी विचार, बहस र चेतनाको माध्यम का रूपमा बुझाउने काम गरे।
डा. रोका पार्टीको संगठनात्मक पदमा भन्दा पनि विचार निर्माण र नीतिगत बहसमा सक्रिय रहे। उनको भूमिका
माओवादी आन्दोलनका वैचारिक बहसमा योगदान संविधान सभा भित्र लोकतान्त्रिक र समाजवादी मूल्यका पक्षमा आवाज,राष्ट्रिय राजनीतिक मुद्दामा विश्लेषणात्मक हस्तक्षेप, यस अर्थमा उनी नेताभन्दा बढी चिन्तक र विश्लेषक का रूपमा स्थापित भए।
२०७२ सालको महाभूकम्प र कोभिड–१९ महामारी जस्ता राष्ट्रिय विपत्तिमा डा. हरि रोकाले प्रत्यक्ष राहत वितरण गरेका स्पष्ट दस्तावेजी प्रमाण सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध छैनन्। तर, यी संकटकालमा उनले राज्यको भूमिकामाथि प्रश्न उठाउने, सामाजिक असमानता र विपद् व्यवस्थापनका कमजोरीहरू औंल्याउने लेख र विश्लेषणहरू मार्फत योगदान पुर्याएका छन्। विपद् केवल प्राकृतिक घटना होइन, राजनीतिक व्यवस्थाको परीक्षा हो भन्ने उनको दृष्टिकोण उनका लेखहरूमा स्पष्ट देखिन्छ।
हाल डा. हरि रोका सक्रिय पार्टी राजनीतिबाट केही पर रहेर लेखक, स्तम्भकार र राजनीतिक विश्लेषक का रूपमा चिनिन्छन्।
उनका लेखहरू कान्तिपुर, नागरिक, रिपब्लिका जस्ता मिडियामा प्रकाशित हुँदै आएका छन्, जहाँ उनले राष्ट्रिय राजनीति, अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन र वाम आन्दोलनका चुनौतीबारे धारणा राख्ने गर्छन्।
यसर्थ, डा. हरि रोका नेपालको राजनीतिमा सत्ताको केन्द्रमा नदेखिए पनि विचारको केन्द्रमा बसेका पात्र हुन्। खोटाङदेखि केन्द्रसम्म फैलिएको उनको राजनीतिक यात्रा पद र प्रतिष्ठाभन्दा संघर्ष, अध्ययन र वैचारिक इमानदारी ले परिचालित देखिन्छ।
नेपालको वाम आन्दोलन, संविधान निर्माण र राजनीतिक चेतनाको इतिहास बुझ्न डा. हरि रोकाजस्ता पात्रहरूको योगदान स्मरणीय रहनेछ।
