चन्द्रप्रकाश बानियाँ । इतिहासविद डा. हरिस सी लखेरा(डा)ले खसहरु बौद्ध धर्मको महायान शाखाबाट प्रभावित थिए भनेका छन् । तर खसहरुको सबभन्दा ठूलो आवादी नेपालमा रहेको छ र नेपालभित्रका पुराना खस वस्तीहरुमा इन्द्र, विनायक, ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि महायानी धर्मपालकहरुका पुराना मन्दिरहरु कतै देखिदैनन् ।
बुद्ध धर्मको महायान शाखा र हिन्दू धर्मका देवताहरु मिल्छन् । हिन्दू धर्मका मुख्य देवताहरुलाई महायानी बौद्धहरुले भगवान वा देवता होइन धर्म रक्षकका रुपमा मानेको देखिन्छ ।
खस साम्राज्यकालमा खस राजा र युवराजहरु बौद्धभिक्षु बनेको प्रमाण भेटिन्छ । तर महायानी देवीदेवताहरुका माडौ निर्माण गरेको देखिदैन ।
खस साम्राज्यको पतनपछी बनेका बाइसे चौबीसे राज्यकालमा पनि महायानी देवताका स्थान वा माडौं बनाएको देखिदैन । बनेका भए पनि अति न्यून छन् ।
बाइसे चौबीसे राज्य निर्माण हुनुपूर्व नै खसहरुले हिन्दू धर्म संस्कृति अवलम्बन गर्न थालेको देखिए पनि हिन्दू धर्मका मुख्य देवता ब्रह्मा, विष्णु, गणेश, इन्द्र, दुर्गा,आदिका मन्दिरहरु बनेका देखिदैनन् ।
महायानी बौद्धहरुले अरु देवताहरुको तुलनामा अवलोकितेश्वरका मूर्तिहरु अलि बढी स्थापना गरेको देखिन्छ । बौद्धहरुद्वारा स्थापित अवलोकितेश्वरका माडौंमा राखिएका मूर्तिहरुका शिरोभागमा बुद्धको प्रतिमा कुंदिएको देखिन्छ ।
त्यसरी हेर्दा हिमाञ्चलको त्रिलोकनाथ मन्दिरदेखि पशुपतिको ज्योतिर्लिङ्गसम्म महायानी बौद्धहरुले स्थापित गरेका अवलोकितेश्वरका स्थान हुन भन्न सकिन्छ ।
बाइसे चौबीसे राज्यकालका कोटहरु दुर्गा मन्दिरमा फेरिएका छन्, माइका स्थानहरु देवी भगवतीका मन्दिरमा रुपान्तरित भएकाछन् ।
खस इतिहासले उनीहरुलाई बौद्ध मतालम्बी देखाए पनि महायानी थिए भन्न गाह्रो पर्छ । किनभने खस साम्राज्यकालमा विहार र चैत्यहरु बनेका छन्, अभिलेखहरुको शिरोभागमा “ॐ मणिपद्मे हुम ” कुँदिएको देखिन्छ । ढुङ्गे कीर्तिस्तम्भहरुमा बुद्ध मूर्ती कुँदिएका देखिन्छन् । आजकाल देवल भन्ने गरिएका चैत्यहरु निर्माण भएका देखिन्छन् । हिन्दूकृत भएपछी पनि हिन्दू देवीदेवताभन्दा बढी मष्टा माडौंहरु, खस देवीहरुका स्थानहरु बनाएको देखिन्छ । सिद्धका स्थानहरु बनेका छन् ।
त्यसैले के भन्न सकिन्छ भने महायानी शाखा बन्नुभन्दा अघि नै खसहरु बुद्धमार्गी थिए र बुद्ध धर्मलाई हिन्दू धर्मले प्रतिस्थापित गरेपछी पनि खसहरुले आफ्नै परम्परागत देवी देवता मान्थे । हिन्दू देवीदेवतामा खसहरुको रुचि थिएन ।
