पहिचानको भाष्य,पहिचानको लडाइ,पहिचान आन्दोलन या भनौ तपाइको पहिचान के?

यस बारे थोरै चर्चा गरौ।पहिचानको बहस गर्दै गर्दा छुट्टाउनु नहुने अर्को बिषय संघीयता पनि हो।मैले यो लेख्दै गर्दा कहि कतै गल्ती हुन सक्छ।कहि कतै मेरा अध्यन खोज फिक्का पर्न सक्छ तर तपाइँहरुले स्विकार्हुन्छ भन्ने लागेको छ। अब बहस गरौ पहिचा र संघीयताको आन्दोलन कहाँ कसरी र किन सुरु भयो? यसको उत्तर धेरैले दिन सक्छन माओवादीले जनयुद्ध सुरु गर्दाको बखतमा संघीयता र पहिचानको कुरा उठ्या थियो भनेर तर हामी सबैले एउटा पार्टी जसको जन्मको उद्देश्य नै संघीयता,पहिचान,धर्म निरिपेक्ष, गणतन्त्र, लोकतान्त्रिक अभ्यासको लागि भएको थियो भनेर ।

२०४६/४७ सालमा पस्चिमका मगर,गुरुङ र पुर्वका लिम्बुहरु,राई अर्थात भनौ आदिवासी जनजाति मिलेर खोलेको एउटा पार्टी थियो राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी।यसले यसको सुरुवाती दिन बाटै जातीय छुवाछुत,पहिचान र संघीयताको लागि जोडटोडले कुरा उठान गर्यो।तर बिडम्बना कहाँ हुन पुग्यो भने न त यो पार्टीले सशक्त रुपले आन्दोलन नै गर्न सक्यो न त यसले कुनै त्यस प्रकारको प्रभाब नै पार्न साक्यो।कारण पनि थियो पस्चिमका मगर,गुरुङहरु आफ्नो पहिचानको लागि भन्दा पनि राजाको हली हुन नै रुचाइरहेका थिए भने पुर्बका राई लिम्बुहरु पनि आफू राजाको भारादार हु भन्दै गर्व गरिरहेका थिए।जहाँ यो आन्दोलनको आवाजहरु गुन्जिनु पर्ने थियो त्यहा सम्म गुन्जिनै सकेन।

फलतः स्वरुप माओवादीले माओवाद जस्ता वाद संग अब पहिचानको अस्तित्वको लागि भन्दै बन्दुकको नोकमा केही सचेत युवाहरुलाइ साथमा लिएर केहिलाइ डर देखाएर केहिलाइ धम्क्याएर जंगल पस्यो।उनिहरु दिनानुदिन कमजोर हुँदै जादा,यिनिहरुको दिमागमा गज्जबले छाप परेको कुरा के थियो भने पुर्वका लिम्बुलाई एतिहासिक्ताको आधारमा लिम्बुवान दिने राइहरुलाइ किरात,खम्बुवान दिने,तामाङ हरुलाइ ताम्सालिङ दिने,मगरहरुलाइ मगरात दिने गुरुङहरुलाइ तमबुवान दिने नेवारहरुलाइ नेवा दिने मधेसीहरुलाइ मधेस दिने जस्तो नाममा रातारात गाउँका युवाहरुलाई बन्दुक बोकाइ पहिचान र संघीयताको लागि भनेर जोडतोडले युद्द गरे।

तर आदिबासी जनजातिले निक्कै ठूलो धोखा पाए।माओवादीले संविधान सभाबाट अधिकार दिने भनेको थिए तर यिनले न त पहिचान दिन सके न त पुर्न संघीयता न त पुर्न धर्म निरिपेक्ष नै दिन सके।पहिचानको कादमा चप्पल पडकाउदै सहर पसेकाहरुले महल खडा गरे ठुल-ठुला गाडी किने स्वकिन भए अनि पहिचानलाइ आफ्नो पार्टीको समितिमा लगेर सिमित गर्दिए।त्यस बखत सम्म जनमुक्ति टुट्दै फुटदै जुट्दै,राजालाइ बिन्ती बिसाउदै महाधिवेशन सम्मेलन गर्दै ठिक थिए।जनमुक्ति फेरि एक पटक ६२/६३ सालको जन आन्दोलन पछि फुट्यो त्यस बेला निक्कै ठूलो संख्या पुर्वका आदिबासी,पश्चिमका थारु र मधेसका मधेसीहरुले अब यो पार्टीबाट संघीयता,पहिचानको लडाइ अगाडि बढ्दैन भन्ने नोकझोकका साथ पार्टी फुटाएर अर्को पार्टी सन्जुहाङ,कुमार लिङ्देन,खगेन्द्र माखिम,सुर्य माखिम लगायतहरुले संघीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय मन्च खडा गरे यो संगै मधेशमा पनि जनअधिकार फोरम लगायत ngo/ingo पार्टीहरु खडा भए।

तर यो मध्य त्यस बेलाको राज्यसत्ताले सबै भन्दा शक्तिशाली मानेको शक्ति चाहिँ मन्च नै थियो पुर्वमा एक टुक्रा पश्चिममा एक टुत्रा गरेर दुई टुक्राले पहिचानको लागि जोडटोडले आन्दोलन गर्दै थिए तर बिचमा भएका मगर,गुरुङ,नेवार,तामाङहरु त्यही माओवादीको समितीमा रमाइ रहेका थिए।पुर्वमा र पश्चिम्मा लिङ्गदेनको नेतृत्वमा लिम्बुवान र थारुवान जलिरहेको थियो।जनमुक्ति सुतिरहेको थियो।पहिचानको आन्दोलन यति भंयकर हुँदै थियो ६५ सम्म आइपुग्दा दुई शहिद(साहदत प्राप्त),त्यस्तै २ जिउदो शहिद(शरिरिक अपांग)प्राप्त भैसकेको थियो।फेरि एकपटक लिङ्गदेनको पार्टी पनि फुट्यो तर त्यसले उनको पार्टीलाई कुनै असर परेन।झन आक्रमक र झन निर्णयक हुँदै थियो।राज्यले सबै शक्ति प्रयोग गरेर भए पनि आन्दोलन कमजोर बनाउन प्रयासरत थियो ।राज्यसत्ता डरै रहेको थियो। त्यही बेला मदेशमा एउटा शक्ति अनि जनमुक्तिलाई अर्को शक्तिको रुपमा उत्पादन/प्रयोग गर्न सफल भयो राज्यसत्ता। (यो आरोप मात्र हो प्रमाणित भने हैन)

यी सब कुरा थिए पहिचानको आन्दोलनमा म लेखक स्वयं सहभागी नभएसम्म या म आफै नहोमिएसम्मको अब म आन्दोलनमा होमिएपस्चात मैले देखेको मैले भोगेको मैले बुझेको आन्दोलन।यहाँ उल्लेख गरिएको नामहरु पहिचानको आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भुमिका खेलेका छन। लगभग ६६ सालको पुस मसान्त तिर म पनि लिङ्गदेनको भाषणहरुले प्रेरित भएर आन्दोलनमा होमिन पुगे मेरो एउटा पुरानो साइकल थियो त्यो लिएर म दमक चोकमा पुगे स्कुल थिएन कारण लिम्बुवानको बन्द। मेरो लुगा लगाउने शैली एक दमै बुढौली प्रकारको अर्थात एक दम संगले कपडाको पेन्ट र शर्ट टक्क आइरान लगाएर त्यही लागेर पुगेको थिए त्यो दिन चोकमा म।मेरो पहिलो दिन पहिलो आन्दोलन भेटभयो केन्द्रिय नेताहरु:- बिष्णु भट्टराई,त्यस बेला पार्टीको केन्द्रिय कोषाध्यक्ष सुरेन्द्र नोना लिम्बू,सबु काली,दिल कुमार लाओती आदि।त्यस दिन खासै नबुझी जय लिम्बुवानको नारा,एकात्मक राज्यसत्ता मुर्दाबाद!पुलिस प्रशासनको गुन्डागर्दी बन्द गर जस्ता आक्रमक नाराहरु लगाइयो।फल स्वरुप पहिलो दिन सशस्त्र प्रहरीको पहिलो लाठी ढाडमा बजारियो।

आन्दोलन आक्रमक भयो झडप भयो केही समय पछि फेरि साम्य पनि भयो।(दिनको १२ बजे झडप भएको मलाइ याद छ।) पहिलो दिन नोकझोकको साथ आन्दोलन सफल भयो।दोश्रो दिन हुँदै त्यसरी नै कयौं झडप हुँदै आन्दोलनहरु गरिए।पहिचानको आन्दोलनमा धेरै लाठी खाइएछ।अहिले सम्झिदा।कयौं रातहरु पुलिस ठानामा बिते।कयौं दिनहरु अस्पतालमा बिते।त्यस्तै थियो आन्दोलनका दिनहरु बिस्तारै नेतृत्वलाइ खोइ कहाँ के कमि महसुस भयो बृहत् एकताको कुरा उठ्यो।हामी पनि निक्कै नै खुसी भयौ।भेडेटार एकता भयो।बिर्तामोडमा बृहत आमसभा भए।संघीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय मन्च,संघिय लिम्बुवान राज्य परिषदबाट पार्टीको नाम संघीय लिम्बुवान पार्टी नेपाल भयो।आन्दोलनहरु चरणबद्द रुपमा घोषण भए पार्टी कार्यलय दमक-८ वडा सेतुमारी रोडमा राखियो।